جغرافیا و برنامه ریزی شهری

urbangeo-84 — Sun, 23 Aug 2009 17:22:14 GMT

urbangeo-84 — Tue, 28 Apr 2009 08:18:18 GMT

اطلاعیه

با عرض سلام خدمت دانشجویان محترم رشته جغرافیا

CD محتوی 500 مقاله در مورد رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری در حال آماده شدن می باشد علاقه مندان جهت خرید این CD می توانند در بخش نظرات آمادگی خود را اعلام کنند.

urbangeo-84 — Mon, 29 Dec 2008 13:56:00 GMT

شهرسالم ساختن در روزهاي سده ۲۱

آن روزهايي كه نخستين سمپوزيوم شهر سالم در ايران برگزار شد آذر ماه 1370 هنوز نمي دانستيم كه تا چه اندازه آدميان پي جوي سخني ديگر در باب شهر خواهند بود و تا كجا در راه جهاني ديدن شهر گام بر خواهند داشت. در آن روزها نيز مي شد، بر مبناي تعريفي كه به ويژه ما ايرانيان براي شهر مي شناختيم، اين پرسش را به ميان آورد كه از چگونه شهري سخن در ميان است: از آنچه زير عنوان شهر جديد در كشورمان مي ساختيم و هنوز مي سازيم يا شهر به معناي گسترده اش، جايي كه به هرگونه تحركي كه در پهنه اش مي توانيم دست يابيم؟
به كدام شهر بايد پرداخت، شهري كه بسته مي خواهيمش و در محدوده اش سالم سازي مي كنيم يا شهري كه به روي همگان گشوده اش مي داريم و آنگاه به سالم سازي اش مي پردازيم؟
دانسته ايم كه در پهنه شهرها، تمامي پديده ها، عامل ها و رويدادهايي كه چه به شكلي مستقيم و چه غيرمستقيم با زندگي آدمي مرتبطند حضور فعال پيدا مي كنند و شهر، به نيروي آنها، فراگيرترين شكل زندگي يكجانشيني و سازمان يافتگي آدمي را به دست مي دهد؛ سازمان يافتن و همسو و همدل شدن چه براي به نيكي زيستن، چه براي بهره وري متعارف از موهبت ها و چه به قصد سودجويي هايي كه، براساس معيارهاي اخلاقي و فرهنگي و مدني آدميان، نابخرد شمرده مي شوند و دون شان آدمي.
شهرسازي، به مثابه يك دانش تجربي، درست كاري و سالم سازي فضايي را كه از به ميدان آمدن پديده ها و عامل ها و رويدادهاي مرتبط با شهر به وجود مي آيد، هدف اصلي خود مي داند. درست كاري در برگزيدن مكان و موقع و اندازه عامل هاي اثر گذار بر زندگي شهروندان و سالم سازي فضايي كه از تكاثر يا فشردكي سنجيده نشده پي آورد عالم ها و پديده ها و رويدادهايي كه گفتيم به وجود مي آيد؛ فضايي كه به دليل تحرك اجتماعي شهروندان به معناي علمي اين اصطلاح با نظم و با مديريت برنامه ريزي شده شهر مغايرت پيدا مي كند.
دانش شهرسازي براي تامين درست كاري و سالم سازي شهرها، به ويژه در دوران پس از انقلاب صنعتي دوم، بر دانش هايي متفاوت اما در واقع مكمل يكديگر متكي مي شود، اين دانش ها را بي جا نيست نام ببريم تا مگر بتوانيم به موضوع شهر سالم ساختن به روزها و سال هايي كه پيش روي داريم وقوف بيشتر پيدا كنيم.
در يك سوي دانش شهرسازي رشته هاي اقتصاد و اقتصاد شهري، جمعيت شناسي، حقوق شهروندي و ابزارهاي قانون آن، جامعه شناسي شهري، مردم شناسي فرهنگي، ارتباطات اجتماعي، معماري و شهرسازي قرار مي گيرند و در سوي ديگر، دانش هاي جغرافيا و اقليم شناسي، بوم شناسي، زيست شناسي و بهداشت سكونتي شهري، آمد و شدها يا ترافيك و زمين شناسي و مانند اينها. تفاوت اين دوگونه رشته هاي علمي را بي جا نيست يادآور شويم، اولي ها، هم مستقيم و هم غيرمستقيم بر شالوده ساختاري شهر اثرگذاري دارند و دومي ها، ضمن متكي بودن بر قدر علمي و توان معيني كه در گستره خاص خود دارند، اثرگذاري هايي ثانوي بر حيات شهر دارند، در عين اينكه از عامل ها و پديده ها و رويداد هايي كه در نهاد گروه اولند پيروي مي كنند. چگونگي هاي اكوبيولوژيك هر شهري ، به هر ميزاني كه مقدس دانسته شوند و براي تضمين استمرار زندگي شهر و شهروندان حياتي به شمار آيند و زير پوشش حفاظتي و صيانتي قرار گيرند، نمي توانند به دست كارگزاران اقتصادي شهر و سرزمين آن كه هم تحرك اجتماعي و رشد و توسعه كاربردي، كالبدي شهر و هم حركت هاي درون كوچي و برون كوچي شهروندان را و نيز ميزان مصرف مواد سوختي و توليد و مصرف انرژي را زير پوشش مي برند، به مثابه سدهايي كه نمي توان از آنها عبور نكرد، شناخته شده اند. از اين روي است كه بحران شهرها را فرا مي گيرد و عدم تعادل را در مديريت فضاي زيستي آدميان، به مقياسي گسترده، مطرح مي كند.
شهر سالم را چگونه تعريف كنيم، بيآن كه عنايت كنيم به اينكه شهر موجوديتي است ذاتا سرزميني كه به تناسب تحرك اجتماعي خاصي كه در آن تحقق پيدا مي كند، تا آن اندازه گسترده مي شود كه مرز نمي شناسد، آلودگي هاي محيطي مرز نمي شناسند، بزهكاري اجتماعي پاي بند به محدوده هاي جغرافيايي نيست، بهداشت محيط تنها در شرايط متعارف و محدود درون مرزهاي شهري براي مدتي كوتاه پايدار مي ماند و اين به روزهايي كه پيش روي داريم، هر لحظه بيشتر از ما مي خواهد كه به جامعيت شهر و در چارچوب تمامي عامل ها و پديده ها و رويدادهاي تعيين كننده مديريت فضاي شهري بنگريم.

منبع :http://www.aruna.ir/

urbangeo-84 — Tue, 02 Dec 2008 19:04:38 GMT

وظايف و اختيارات شوراي اسلامي شهر

وظايف و اختيارات شوراي اسلامي شهر در قانون اساسي به شرح زير ميباشد :

1- انتخاب شهردار براي مدت چهار سال

تبصره 1- شوراي اسلامي شهر موظف است بلافاصله پس از رسميت يافتن نسبت به انتخاب شهردار واجد شرايط اقدام نمايد.

تبصره 2- شهردار نمي‌تواند همزمان عضو شوراي شهر باشد.

تبصره 3- نصب شهرداران در شهرها با جمعيت بيشتر از دويست هزار نفر و مراكز استان بنا به پيشنهاد شوراي شهر و حكم وزير كشور و در ساير شهرها به پيشنهاد شوراي شهر و حكم استاندار صورت مي‌گيرد.

تبصره 4- دوره خدمت شهردار در موارد زير خاتمه مي‌پذيرد :

استعفاي كتبي با تصويب شورا
بركناري توسط شوراي شهر با رعايت مقررات قانوني
تعليق طبق مقررات قانوني
فقدان هر يك از شرايط احراز سمت شهردار به تشخيص شوراي شهر

2- بررسي و شناخت کمبودها ، نيازها و نارساييهاي اجتماعي ، فرهنگي ، آموزشي ، بهداشتي ، اقتصادي و رفاهي حوزه انتخابيه و تهيه طرحها و پيشنهادهاي اصلاحي و راه حلهاي كاربردي در اين زمينه‌ها جهت برنامه‌ريزي و ارائه آن به مقامات مسئول ذيربط

3- نظارت بر حسن اجراي مصوبات شورا و طرحهاي مصوب در امور شهرداري و ساير سازمانهاي خدماتي در صورتي كه اين نظارت مخل جريان عادي اين امور نگردد.

4- همكاري با مسئولين اجرايي و نهادها و سازمانهاي مملكتي در زمينه‌هاي مختلف اجتماعي ، فرهنگي ، آموزشي ، اقتصادي و عمراني بنا به درخواست آنان

5- برنامه‌ريزي در خصوص مشاركت مردم در انجام خدمات اجتماعي ، اقتصادي ، عمراني ، فرهنگي ، آموزشي و ساير امور رفاهي با موافقت دستگاههاي ذيربط.

ادامه مطلب ......

urbangeo-84 — Fri, 06 Jun 2008 17:32:22 GMT

شهادت بانوی دو عالم حضرت فاطمه زهرا بر همه پیروان آن حضرت تسلیت باد .

urbangeo-84 — Fri, 30 May 2008 04:59:10 GMT

جهان شهری در سال 2050

با توجه به معیارهای امروزی، شهرها در جوامع سنتی اغلب بسیار کوچک بودند. مثلا شهر بابل یکی از بزرگ ترین شهرهای باستانی خاور نزدیک شاید در دوران اوج خود جمعیتی بیش از 15 یا 20 هزار نفر نداشت. نخستین شهرهای جهان حدود 3500 سال پیش از میلاد، در دره های رودنیل، دجله و فرات و سند در پاکستان امروزی پدیدار شدند.

در بیشتر شهرهای جهان باستان با وجود گوناگونی تمدن هایشان، برخی ویژگی های مشترک یافت می شود. شهرها معمولا دارای دیوار بودند. این دیوارها که اساسا با اهداف نظامی و به منظور دفاع از شهر در برابر حمله دشمنان برپا می شد، بر جدایی اجتماع شهری از روستا تاکید می کرد. ناحیه مرکزی شهر که اغلب شامل فضای عمومی بزرگی بود، گاه در درون دیوار داخلی دومی احاطه می شد. مرکز شهر اگرچه معمولا دارای بازار بود اما با نواحی تجاری که در هسته شهرهای امروزی یافت می شوند کاملا فرق داشت.

ساختمان های اصلی تقریبا همیشه مذهبی و سیاسی بودند، مانند معابد و کاخ ها یا دربار که در مرکز شهر یا نزدیک مرکز قرار داشتند؛ در حالی که طبقات غیرممتاز نزدیک به کناره های شهر و یا برخی بیرون از دیواره شهر می زیستند.

مطالعات شهرهای امروزی نشان می دهد که آنها دگرگونی های اساسی نسبت به شهرهای قدیمی- چه از لحاظ ساخت و طراحی و چه از لحاظ روابط اجتماعی- پیدا کرده اند. زیرا صنعتی شدن شهرها زندگی جدیدی را برای انسان ها تعریف کرده است. شهری شدن در قرن بیستم فرآیندی جهانی است که جهان سوم به گونه فزآینده ای به سمت آن گرایش دارد. قبل از سال 1900 رشد شهرها تقریبا به تمامی مربوط به شهرهای غرب بود ولی بعد از 50 سال، افزایش در رشد شهرها در جهان سوم نیز اتفاق افتاد. از نگاه آنتونی گیدنز ، دوره اصلی رشد شهرها در طول چهل و چند سال گذشته بوده است.

روی هم رفته، رشد جمعیت شهری بسیار سریع تر از رشد جمعیت جهانی است:

39درصد جمعیت جهان در سال 1975 در نقاط شهری زندگی می کردند؛ طبق برآوردهای سازمان ملل این رقم در سال 2000 به 50 درصد رسید و در سال 2025 به 63 درصد می رسد. (جامعه شناسی، آنتونی گیدنز، ص 603 و 604)

صفحه خبری بی.بی.سی در مصاحبه با شش کارشناس مسائل شهری به بررسی شهرها و ابعاد آنها در سال 2050 پرداخته است. بنابر پیش بینی ها تا 50 سال آینده جهان به سرعت در حال رسیدن به مرحله ای
است که در آن دو سوم جامعه بشری در شهرها زندگی خواهند کرد. شش کارشناس دیدگاه های خود را درباره جهان شهری در سال2050 اینگونه بیان کردند:

«هاتک دیتمار» کارشناس حمل و نقل در آمریکاست. وی امیدوارست در سال 2050 شهرهایی را ببینیم که در آنها رابطه صمیمانه تری میان شهرها و فضاهای غیرشهری اطراف آنها برقرار باشد؛ چه از نظر استفاده از مصالح محلی و چه به لحاظ بهره گیری از معماری سنتی و بومی. به اعتقاد او باید به سمت شهرهایی برویم که محور آنها به جای اتومبیلرانی، پیاده روی باشد و براساس بودجه غذا و انرژی مان طراحی شده باشند.

سرپرست بنیاد «پرینس برای فضاهای شهری» می گوید: به این منظور یکی از راهکارهای موجود، حرکت به سوی الگوهای بی زمان است یعنی ساختمان هایی که به جای آنکه صرفا شگفت انگیز باشند، برای مصارف مختلف ساخته شده باشند. باید به فکر آن باشیم که محل کارمان به محل زندگی مان نزدیک باشد. به این ترتیب از شدت ترافیک کاسته می شود. آن وقت شهرها به جای یک مرکز، چند مرکز خواهند داشت.

بیشترین نگرانی هاتک دیتمار از آن است که در آینده، اگر انرژی بیش از حدگران و کمیاب شود، جمعیت به دو بخش محروم و برخوردار از انرژی تقسیم شود. این وضعیت می تواند بی ثباتی بیشتری را پدید آورد، چون بیشتر شهرها با نوعی کشاورزی وابسته به نفت تغذیه می شوند و چنان وضعیتی بیش از حد هراس انگیز خواهد بود.بنیاد «پرینس برای فضاهای شهری» توسط پرنس چارلز (ولیعهد بریتانیا) برای ترویج طرح های ساختمانی سنتی بنیان گذاشته شده است.

«مایکل دیر» استاد رشته جغرافیایی دانشگاه کالیفرنیای جنوبی معتقد است: یکی از تاثیرات سرمایه داری جهانی، ایجاد جهانی است که بیش از پیش قطبی شده است. از یک طرف شما چیزی دارید که همکارم «مایک دیویس» آن را سیاره حلبی آبادها می نامد و از سوی دیگر با پدیده شهرهای زرین روبه رویید.

نویسنده کتاب «وضعیت شهری پسامدرن» می گوید: این قطبی بودن در داخل شهرها وضعیتی را ایجاد می کند که می توان آن را شهرنشینی پسامدرن نامید و تا سال 2050 شاهد گسترش این پدید خواهیم بود. در این شرایط شهرها بیش از یک مرکز خواهند داشت. اگر به شهرهای جنوب کالیفرنیا یا به شهر بارسلون اسپانیا دقت کنید این پدیده را خواهید دید. این شهرها یک هسته مرکزی ندارند. برای مثال، لس آنجلس 20 یا 30 مرکز دارد. الگوی سفر بامدادی به مرکز شهر در آنجا وجود ندارد. در ضمن، این وضعیت به معنای آن است که مدیریت شهری هم متمرکز نیست.

در این روش، شهرها حول یک مرکز شکل نمی گیرند بلکه بعد از ساخته شدن شهر، مراکز متعددی برای آن در نظر گرفته می شود. به این ترتیب شما یک شهر چند پاره خواهید داشت. مثلا لس آنجلس در مساحتی حدود 14 هزار مایل مربع پراکنده است.
این موضوع موقعیت هایی را برای خودمختاری محله ها فراهم می کند. داراها و ندارها هر یک محله و فضای حیاتی خود را دارند. محله های خودمختار در محدوده ابرشهرها پدید می آیند.

«نایجل تریفت» معاون رئیس دانشگاه واریک انگلستان حدس می زند که تا سال 2050 موضوع پایداری انرژی در شهرهای بزرگ جهان توسعه یافته به شکل عمده ای تبدیل شود و می افزاید: در آن شرایط گسترش شهرها آنگونه که در آمریکا دیده ایم، به ناچار متوقف خواهد شد. در اروپا باید اوضاع بهتر باشد چون در مجموع شهرهای اروپایی جمع و جورترند. حتی اگر به لندن نگاه کنید، در مقایسه با شهرهای آمریکا، شهر چندان گسترده ای نیست.

به نظر وی مسئله اصلی این است که آیا گرم تر شدن آب و هوای زمین، تاثیر نامساعدی بر شهرها می گذارد یا نه. در مورد شهرهای نزدیک به آب مانند لندن، آب گرفتگی و سیلاب می تواند خطرساز باشد. در واقع این وضعیت از هم اکنون نیز آغاز شده است.

این دانشمند علوم اجتماعی و جغرافیایی انسانی اعتقاد دارد که این به معنای یک وضعیت شوم و وخیم نیست، اما برای مقابله با آن دولت باید بی سروصدا دست به اقدامات اساسی بزند.

به نظر می رسد تاکنون تنها نیمی از چاره جویی لازم برای این وضعیت شده باشد. بعضی از شیوه های حمل و نقل در آینده مشکل ساز خواهند بود. تا 10 یا 15 سال آینده صنعت مسافرت هوایی رفته رفته رو به زوال خواهد گذاشت. وضعیت در دیگر نقاط جهان به منطقه بستگی دارد. بعضی از نقاط آسیا و آفریقا بدترین وضعیت آب و هوا را خواهند داشت. برخی شهرها به شدت آسیب پذیر خواهند بود. برای جلوگیری از این مشکلات اقدام جهانی لازم است. به نظر نایجل تریفت بهتر است به فکر یک بودجه عمومی جهانی برای شهرهای مختلف در اطراف و اکناف جهان باشیم. «استیفن گراهام» استاد جغرافیای انسانی دانشگاه دارام انگلستان و سردبیر نشریه سایبر سیتیز ریدر معتقد است: در 30 یا 40 سال گذشته این نظر وجود داشت که هر چه فناوری و به خصوص فناوری اطلاعاتی پیشرفته تری داشته باشید، نیاز کمتری به جابه جایی و حمل و نقل و ارتباط رویارو با دیگران خواهید داشت و به طور کلی کمتر به شهر متکی خواهید بود. فرض بر این بود که با افزایش پهنای باند ارتباطات، مردم منزوی تر می شوند، اما شواهد حاکی ا ز آن است که اوضاع درست برعکس از آب درآمده است. گرچه این حرف تناقض آمیزی است، اما شواهد حاکی از آن است که هر چه اقتصادها، ارتباطات اجتماعی و فرهنگ ها بیشتر به فناوری پیشرفته متکی می شوند، شهرها هم بیشتر رشد می کنند. تقاضا برای دیدار رویارو صرف نظر از گسترش فناوری وجود دارد. در هند، چین و آفریقا قضیه دو قطبی تر است. تنها بخش کوچکی از جامعه به فناوری پیشرفته دسترسی دارند. با این حال یک روند افراطی گرایش به دموکراسی در این زمینه مشاهده می شود. هزینه استفاده از ارتباط بی سیم به شدت رو به کاهش است.

فکر می کنم براساس
همین روند بسیار سریع دموکراتیزه شدن، جای زیادی برای خوش بینی وجود دارد.

«والدن بلو» استاد جامعه شناسی دانشگاه فیلیپین می گوید: اگر روندهای کنونی ادامه بیابد قدر مسلم تا 50 سال آینده یک کابوس شهری ما را به کام خود خواهد کشید. در جنوب، رشد جمعیت شهری دو برابر میزان رشد جمعیت کشورهاست. کشاورزی دیگر جاذبه ای ندارد و مردم دسته دسته روستاها را ترک می کنند. در عین حال، روند صنعت زدایی، ظرفیت صنایع موجود برای جذب سیل مهاجران را به شدت کاهش داده است. تولیدکنندگان بومی، کسب و کار خود را در نتیجه واردات ارزان از دست می دهند و سرمایه گذاران خارجی این منطقه را به مقصد چین ترک می کنند تا از نیروی کار ارزان چینی بهره بگیرند.

مدیرعامل «انستیتوی پژوهش و سیاست گذاری تمرکز بر جنوب جهانی» واقع در بانکوک، یکی از نتایج این مهاجرت بدون امکان جذب کارگران مهاجر را ایجاد حلبی آبادهای عظیم در اطراف شهرها می داند. 30 تا 40 درصد جمعیت مانیل، جاری تا، مکزیکوسیتی و لاگوس در چنین جاهایی زندگی می کنند. در شمال نیز چنین شهرک هایی وجود دارد. حتی در درون شهرهای بزرگ، مناطق فقیرنشین پرجمعیت وجود دارد. از جمله واشنگتن پایتخت آمریکا که بیشتر جمعیت آن سیاهپوستند و اقلیت سفیدپوستی که در آن کار می کنند شب ها این شهر را به مقصد حومه های ویرجینیا و مریلند ترک می کنند. شاید تنها هنگامی که داراها دریابند امتیازات خود را به قیمت تیره روزی دیگران به دست آورده اند، هراس از نابودی این سیاره این بار موجب یک دگرگونی نسبتا صلح آمیز شود.

خانم «ساسکیا ساسن» از نگره پردازان برجسته در زمینه تاثیر جهانی بر شهرهاست. وی که نویسنده کتاب «قلمرو، اقتدار و حقوق از قرون وسطی تا مجتمع های جهانی» است، اعتقاد دارد: در 50 سال آینده دورنمای شهری در همه جای دنیا با امروز تفاوت خواهد داشت؛ به خصوص در شهرک های بزرگ و مراکز قدرتمند اقتصادی.

تجربه شهرهای امروز اروپا در آینده نادر خواهد بود .شهرهای اروپا بیشتر به شهرهای جهانی جنوب شبیه خواهند شد. اروپا شاهد مهاجرت بیشتری خواهد بود و شهرهای بزرگ حالت شهرهای مرزی را خواهند داشت. در برخی از این شهرها وضعیت های دردناکی خواهیم داشت. شاهد افزایش فقر و تنازعات متعدد خواهیم بود. ما درست در آغاز راه آینده هستیم، اما آن را خوب نمی بینیم. مفهوم سیاسی بودن بازتولید خواهد شد. مفهوم حق به مفهوم حق شهری بدل می شود که معنای آن حق خانه داشتن و برخورداری از آب خواهد بود. اینجا در لندن شما حس می کنید که شهر دارد اداره می شود، اما وقتی به نیویورک، مکزیکوسیتی و سائوپولو می روید، این احساس کمتر و کمتر می شود. به نظر من، ما داریم به این سمت می رویم؛ ابتکارها بیشتر می شود و وضعیت سیاسی تازه، به حاشیه نشینان توانایی مطالبه حقوق خود را از شهر خواهد داد.

منبع:http://www.fasleno.com/archives/001214.php

urbangeo-84 — Tue, 29 Apr 2008 11:51:41 GMT

این هم تصاویری از نقشه های قدیم برخی از شهرها و همچنین طرحهای جامع

ادامه مطلب را ببینید...

urbangeo-84 — Tue, 29 Apr 2008 11:26:59 GMT

درصد جمعیت شهرنشین در جهان

urbangeo-84 — Tue, 29 Apr 2008 11:17:27 GMT

سلول بنيادين شهر، مبناي برنامه‌ريزي

رشد فزاينده ابعاد شهرنشيني و شكل‌گيري مقياسهاي جديدي از رشد شهري در طي چند دهه اخير موجب شده است كه شهر و شهرسازي معاصر با چالش‌هاي نويني مواجه شود.

به دليل گستردگي ابعاد و تغيير در ماهيت مسائل شهري كه موجب پيچيدگي بسيار آنها شده است، حل پايدار آنها نيز نيازمند جامع‌نگري و توجه به ابعاد و جنبه‌هاي مختلف مسئله است.

در اين ميان توجه و تاكيد برنامه‌ريزي و مديريت شهرها، بيش از هر زمان ديگري به سطوح پايين‌تر و ابعاد ملموس زندگي شهري متوجه شده است؛ چنان كه پژوهشها و مطالعات زيادي در يكي دو دهه اخير صورت گرفته است كه به نوعي سياستگذاري، برنامه‌ريزي و مديريت شهري را از خردترين واحد، يعني «محله» در شهر هدف قرار داده است.

برهمين اساس، مجموعه مديريت شهري تهران با طرح موضوعاتي چون محله محوري، شهروندمداري، قانون‌مداري، مشاركت شهروندي و رويكرد علمي جهادي بيش از هر زمان ديگري در پي تجديد ساختار محله‌اي شهر تهران و استوار نمودن برنامه‌هاي خود براساس محلات شهري است.

در نوشتار حاضر سعي بر اين است تا با نگاهي به مقوله برنامه‌ريزي محله مبنا يا محله محور ابعاد مختلف آن را مطرح نموده و آسيب‌شناسي اين جريان در برنامه‌ريزي و مديريت شهري تهران را بازشناسي كنيم.

اگر شهر را به عنوان يك موجود زنده فرض كنيم، در آن صورت محله به عنوان عنصر اصلي و به مثابه سلول بنيادي اين موجود زنده خواهد بود. در مقياس كلان نيز مبنا قرار دادن برنامه‌ريزي از اين واحدهاي خرد شهري نتايج ملموس‌تر و به مراتب قابل درك‌تري را در بهبود و ارتقاء كيفيت زندگي شهروندان خواهد داشت.

مفهوم «برنامه‌ريزي محله مبنا» كه برهمين اساس مطرح شده است مبتني بر مهندسي اجتماعي بوده و به جاي نگرش كلان و مقياسهاي ذهني به ابعاد مشخص فضا – زمان در مقياس محلي و خرد مي‌پردازد و به جاي پرداختن به توده مكانيكي و غيرقابل مديريت كلانشهري به اندازه‌هاي قابل مديريت و واحدهاي ارگانيكي مشخص (محلات شهري) مي‌انديشد.

در واقع اين الگو در پي شناخت سرشت ويژه و خاص هر محله و ناحيه شهري است كه توسط فرضيات قراردادي كلان و شهر مقياس متوقف، پنهان و يا به راحتي فراموش شده است. در اين رويكرد نگاه برنامه‌ريزي و مديريت از «پايين به بالا»، مبتني بر توانمندسازي، نگرش «دارايي مبنا»، تاكيد بر منابع انساني و سرمايه‌هاي اجتماعي و مشاركت جمعي ساكنين محلات است.

اين الگوي جديد برنامه‌ريزي بسيار مبتني‌بر نقش مشاركتي مردم و اجتماعات محلي است و با توجه به مشخصه‌هايي چون مشاركتي بودن، رويكرد فرايندي به برنامه‌ريزي، افزايش كنترل مردم بر معيشت و زندگي روزمره و ارائه طرحها و برنامه‌هايي كه ارتباط و وابستگي بيشتري با نيازها و شرايط محلي اجتماعات دارد به عنوان الگويي مطلوب در برنامه‌ريزي و مديريت شهري مي‌تواند مدنظر قرار گيرد كه در ادامه به مشخصات اين الگوي جديد، اهداف و مباني آن پرداخته شده است.

به كارگيري برنامه‌ريزي محله‌– مبنا بيش از هر چيز نيازمند انسجام و يكپارچگي ساكنين در يك اجتماع محله‌اي و تقويت بسترها و زمينه‌هاي هويت‌ساز محله‌اي است. نهادهاي محلي، سازمانهاي غيردولتي (NGOs) و تشكلهاي داوطلب محلي (CBOs) عناصر كليدي اين نوع نگرش است.

بدون ايجاد اين عناصر دستيابي به رويكرد فوق‌الذكر عملي نخواهد بود و در شرايط فقدان چنين عناصري، كاهش تصدي‌گري دولت و واگذاي امور به بخش خصوصي و غيردولتي نه تنها منجر به بهبود وضعيت نخواهد شد بلكه با يك بحران اساسي و ريشه‌دار و غارت منابع ملي و نابودي محيط‌زيست خواهد انجاميد.

به عبارتي ديگر تقويت و گسترش حوزه عمومي داراي نقش متقدم بر تمركززدايي و كاهش تصدي‌گري دولت را داراست. با اين وصف، قبل از هر چيز ما نيازمند بسترسازي و زمينه‌هايي هستيم كه بتوان با اتكاي به آنها نظام مديريت و برنامه‌ريزي شهري را براساس آنها استوار ساخت.

تمركززدايي و واگذاري امور به سطوح محلي و خرد و حركت به سمت يك نظام خودگردان برنامه‌ريزي و مديريت محله از ديگر مشخصه‌هاي عمده در رويكرد برنامه‌ريزي محله مبنا است. به عنوان مثال در كشور ما شكل‌گيري شوراهاي شهر و روستا گام اول حركت از يك نظام متمركز به نظام خودگران برنامه‌ريزي و مديريت شهري باشد و توجه به شوراهاي محله‌اي مي‌تواند به عنوان حلقه واسط و مكمل شوراهاي شهر به منظور تحقق كامل و حركت در جهت تمركززدايي نظام كلان برنامه‌ريزي و مديريت مورد توجه قرار گيرد. گام بعدي مي‌تواند تبديل شهرداريها از يك سازمان محلي به يك حكومت محلي و تجديدنظر اساسي در حوزه وظايف و اختيارات آنها باشد.

همان‌گونه كه قبلاً نيز به آن پرداخته شد اتخاذ رويكرد برنامه‌ريزي محله مبنا در مديريت شهري نيازمند يك ساختار نهادي مردم سالار، مشاركتي و از پايين به بالا است و در ساختارها ي آمرانه و دموكراتيك تحقق كامل آن عملي نخواهد بود.

به عنوان مثال در مورد كشور ايران نهادهاي مشاركتي (مانند شوراهاي شهري و محله‌اي) ماهيتي مردم‌سالارانه (دموكراتيك) دارند و چارچوب تصميم‌گيري در آنها از پايين به بالاست و در نتيجه مبتني بر شفافيت، پاسخگويي و عدم دخالت مردم در تصميم‌گيريهاست؛ اما در مقابل ماهيت شهرداريها در كشور در وضعيت فعلي كاملاً ديوان‌سالارانه (بوروكراتيك)، آمرانه و از بالا به پايين است و در نتيجه غيرشفاف و غيرپاسخگو است.

بنابراين پذيرش الگوي برنامه‌ريزي محله – مبنا نمي‌تواند بر مبناي اين ساختار و الزامات آن باشد و نيازمند تغيير و تحول در سازمان، ساختار و تشكيلات مجموعه شهرداريها وديگر متوليان مديريت شهري براي اتخاذ الگوي مديريت محلي است.

نكته پاياني اينكه عليرغم سياست مبناي شهرداري در خصوص موضوع محله محوري حذف عناصر محله‌اي از سطح شهر و كمرنگ شدن اين عناصر در ساختار محله‌اي يكي از آسيب‌هاي جدي است كه در تناقضي جدي با سياست محله محوري است.

به عنوان مثال در بسياري از محلات امروز تهران عناصري چون گورستان، مسجد، بازارچه‌هاي محلي و ابنيه و آثار تاريخي از دست رفته و پيامد حذف اين عناصر هويتي از هم‌گسيختگي ساختار محلات شهري، جابجايي‌هاي جمعيتي و از بين رفتن حس تعلق خاطر به مكان و محل زندگي است.

روزنامه همشهري

urbangeo-84 — Tue, 29 Apr 2008 11:16:08 GMT

توسعه درونی شهرها

سياست توسعه دروني يا درون‌زاي شهري، يكي از سياست‌هاي سه گانه توسعه شهري است كه در كنار دو سياست توسعه شهري متصل يا پيوسته (ايجاد شهرك‌هاي متصل به شهر و در محدوده رسمي شهر) و دو سياست توسعه شهري منفصل يا ناپيوسته (ايجاد شهرهاي جديد با فاصله از شهر مادر) مطرح مي‌شود.

برخي اين سياست را داراي مزيت‌هاي نسبي متعددي نسبت به دو سياست ديگر مي‌دانند و معتقدند شهرهاي موجود كشور از طريق توسعه دروني، تا ساليان زيادي مي‌توانند پاسخگويي بسياري از نيازهاي شهري باشند.

توسعه دروني شهري يا توسعه از درون، بر خلاف ساير سياست‌هاي توسعه شهري، با توجه به اينكه در بستر شهر موجود و با حضور ساكنان و شهروندان و واحدهاي همسايگي صورت مي‌پذيرد موضوعي پيچيده، چند وجهي، ميان بخشي و حتي فرابخشي است كه نه فقط يك كار فيزيكي، كالبدي و شهرسازي است بلكه داراي ابعاد قوي اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و زيست‌محيطي است.

در توسعه دروني شهرها، به جاي گسترش افقي، شهر به ‌صورت عمودي گسترش مي‌يابد، بافت‌هاي قديمي، فرسوده و ناكارآمد شهري، احياء، بهسازي و نوسازي مي‌شود. اراضي باير و رها شده شهري بكار گرفته مي‌شود.

كاربري‌هاي نامناسب و نامتناسب با زندگي امروزي شهري نظير زندان‌ها، پادگان‌هاي نظامي، كارخانه‌ها و صنايع مزاحم درون شهر اصلاح مي‌شود. سطح معابر و شبكه‌هاي دسترسي، سطح فضاي سبز و در نهايت تمامي عناصري كه در شهر وجود دارد به استانداردهاي شهرسازي نزديك مي‌شود.

كميسيون جوامع اروپايي در سال 1990مي‌گويد علاوه بر تعريف محدوده بافت شهر، توسعه‌هاي بعدي بايد در داخل مرزهاي موجود شهر صورت گيرد و راه حل شهر فشرده را وسيله‌اي براي رسيدن به توسعه پايدار و آنتي تز حومه‌هاي گسترده و بي‌دروپيكر فعلي مي‌داند (اينياسي زاكس، 1994).

در توسعه درون‌شهري، بيشترين توجه معطوف به استفاده مؤثرتر از زمين‌هايي است كه تحت پوشش توسعه شهري درآمده است. بخش اعظم رشد آينده جمعيت و نياز مسكن در منطقه يا شهر را مي‌توان از طريق پركردن بافت موجود شهر، افزايش متعادل تراكم، نوسازي و بازسازي مناطق متروكه و فرسوده و احياء و تغيير كاربري بناهاي قديمي موجود برآورده ساخت.

به عبارت ديگر، توسعه دروني، به‌كارگيري تمام توان‌ها و ظرفيت‌هاي بالقوه و بالفعل موجود در سطح شهر براي رسيدن به شهري پايدار و مشاركتي است و تمامي ساختارهاي اجتماعي، كالبدي، سياسي و اقتصادي را براي رسيدن به تعادل كيفي و كمي و پايدار ارتقاء مي‌دهد.

اساسا سياست توسعه شهري در دنيا به مفهوم ارتقاي بهره‌وري و بهينه‌سازي‌ استفاده از زمين و امكان توسعه درون شهري (به ويژه در شهرهاي بزرگ و كلانشهرها) و ارتقاي سطح دسترسي ساكنان بافت قديمي و فرسوده شهري به خدمات شهري و اجتماعي است. (سازمان عمران و بهسازي شهري، 1384 )

اولين مرحله مهم در هر شهر اين است كه تعدادي شاخص كه نمايان‌گر وضع موجود شهر از نظرتوسعه يافتگي دروني است تهيه شود. از آنجا كه كليه اين اقدامات و ساماندهي فضاها، درون شهرهاي موجود، به وقوع مي‌پيوندد كمتر به جلوه مي‌آيد.

يعني براي ملموس‌تر شدن توسعه دروني شهر، لازم است ابتدا شاخص‌هايي را طراحي كرد كه با اندازه‌گيري آن شاخص‌ها مي‌توان ميزان توسعه دروني هر شهر را با توجه به استانداردهاي مربوط سنجيد. در ادامه مقاله سعي خواهيم كرد مهم‌ترين شاخص‌هاي مربوطه را با توجه به مطالب گفته شده ارائه كنيم.

1 - شاخص بهره‌وري زمين شهري: بهره‌وري زمين شهري بدين مفهوم است كه با توجه به گران بودن، كمياب بودن و تجديدناپذير بودن و غيرقابل وارد كردن زمين شهري، توسط چند نفر مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد. هرچه ميزان نفرات بيشتر باشد، به مفهوم بهره‌وري بالاتر زمين شهري است. البته اين ميزان چنانچه بيش از استانداردهاي قابل‌قبول شهرسازي باشد، ضد‌توسعه تلقي خواهد شد، كه اين موضوع براي ساير شاخص‌ها نيز موضوعيت دارد.

اين شاخص را از طريق محاسبه تراكم جمعيتي خالص و تراكم جمعيتي ناخالص در هر هكتار زمين شهري مي‌توان به دست آورد. اين شاخص اطلاعات قابل ملاحظه‌اي از پراكندگي، فشردگي جمعيت و در نتيجه پيامدهايي چون انباشت سرمايه و جمعيت، ميزان بهره‌وري از زمين، تاسيسات و زيرساخت‌هاي شهري نمايان مي‌سازد.

2 - شاخص‌هاي مربوط به سرانه‌هاي استاندارد يا مصوب شهري: اين شاخص شهري را مي‌توان توسعه يافته از درون دانست كه سرانه‌هاي مربوط به سطح فضاي سبز، سطح فضاي باز، سطح فضاي‌هاي آموزشي، بهداشتي و درماني، ورزشي، امنيتي، فرهنگي، مذهبي و نظاير آن در حد استانداردهاي تعيين شده شهرسازي به‌صورت كلي و يا استانداردهاي تعيين شده در طرح مصوب محدوده مربوط باشد به اين شاخص، شاخص مطلوبيت نيز گفته مي‌شود‌.

3 - شاخص روند تخريب باغات و اراضي كشاورزي و غيركشاورزي حاشيه شهر: هرچه سطح مربوط به اين شاخص نسبت به سال‌هاي قبل رو به كاهش باشد، با توجه به روند افزايش جمعيت شهري، مي‌توان نمايانگر توسعه شهر از درون باشد.

4 - شاخص سازگاري و ناسازگاري كاربري‌ها: هرچه از ميزان ناسازگاري كاربرهاي همجوار در محدوده شهر كاسته شود، اين به مفهوم حركت در مسير توسعه‌يافتگي شهر از درون است. شهري كه كاربرهاي همجوار و يا در حوزه نفوذ يكديگر، از نظر سنخيت فعاليت با هم منطبق و سارگار نبوده و باعث مزاحمت و مانع از انجام فعاليت يكديگر شوند، نمي‌توان آن ‌را توسعه يافته از درون دانست. مثلاً وجود يك واحد صنعتي درون يك بافت متراكم مسكوني از مصاديق بارز ناسازگاري است.

5 - شاخص كيفيت و قدمت ابنيه: هرچه از مقدار بناهاي نامقاوم و قديمي كاسته شود و شاخص، روند نزولي به‌خود بگيرد، توسعه از درون داراي روند مثبت است. البته اين شاخص، ارزيابي اوليه از وضعيت اقتصادي و الگوهاي فرهنگي ساكنان را نيز به‌دست مي‌دهد.

6 - شاخص نفوذپذيري: هرچه ميزان برخورداري و سهم هر بلوك شهري از معابر و شبكه دسترسي‌ها بيشتر باشد، بستر توسعه از درون فراهم‌تر مي‌شود. بر اساس استانداردهاي موجود مناطق و نواحي، اين شاخص مي‌تواند بين 20 تا 25 درصد سطح بلوك شهري در نظر گرفته شود.

7 - شاخص‌هاي اجتماعي – اقتصادي: هرچه ميزان مشاركت و آگاهي اجتماعي ساكنان و مالكان بالاتر باشد و يا توان اقتصادي ساكنان و شهروندان بالاتر باشد و نيز سطح آسايش آنها در شهر، محله و واحد مسكوني بالاتر باشد، مي‌تواند بيانگر توسعه‌يافتگي شهر از درون باشد.

اين موارد را مي‌توان با شاخص‌هاي جزئي‌تري به شرح ذيل سنجيد.

- نرخ اشتغال – به‌عنوان شاخص اصلي اقتصادي بيانگر توزيع شغلي در بين جمعيت فعال شهر است. اين شاخص از تقسيم مقدار افراد شاغل به جمعيت فعال (حاصل جمع شاغلان و بيكاران) به دست مي‌آيد.

- نسبت شاغلان : از تقسيم تعداد افراد شاغل به كل جمعيت شهر به‌دست مي‌آيد.

- نسبت جمعيت فعال : از تقسيم جمعيت فعال به كل جمعيت شهر به‌دست مي‌آيد.

- بار تكفل : از تقسيم جمعيت كل به جمعيت شاغل به‌دست مي‌آيد.

- بعد خانوار : از تقسيم جمعيت كل به تعداد خانوار به دست مي‌آيد.

- تراكم خانوار در واحد مسكوني

- تراكم نفر در اتاق

8 - شاخص‌هاي زيست محيطي: در عرصه واقعي، هر جا نسبت فضاي كار بر فضاي مسكوني و گردشگري غلبه‌كند مسائل و مشكلات اجتماعي، فضا و زيست محيطي بروز مي‌كند. توليد و توزيع انواع آلودگي‌ها در زمين و هوا باعث كاهش كيفيت محيط زندگي شهري مي‌شود.

علاوه بر شبكه‌هاي معابر و گره‌هاي ترافيكي، كاربري‌ها و فعاليت‌هاي آلوده‌كننده مثل حمل‌ونقل، انبارها، تعميرگاه‌هاي وسائط نقليه، تجاري‌ها و..... طيف وسيعي از آلاينده‌هاي مضر و خطرناك را وارد فضا و محدوده شهري مي‌كنند. كانال‌هاي فاضلاب قديمي، چاه‌هاي جذبي و دفع فضولات قالي‌شويي‌ها از جمله منابع آلودگي آب و خاك هستند.

شبكه معابر و گره‌هاي ترافيكي و ميدان از جمله منابع آلودگي صوتي فضاهاي شهري به‌خصوص در مواقع اوج تردد هستند. اندازه‌گيري و تعيين ميزان اين آلودگي‌ها و روند نزولي آن در طول ساليان مي‌تواند حاكي از توسعه شهر از درون باشد. (شيرازيان، 1383)

9 - تعداد تشكل‌هاي مردمي مربوط به مسائل شهري: هر چه تعداد تشكل‌هاي مردمي براي حل مسائل شهري بيشتر باشد حاكي از تحقق روند شهر مشاركتي و بالارفتن افزايش تعلق مردم به شهر و محله خود است.

هر چه مشاركت مردم در اداره شهر و محله خود بالاتر باشد، شهر بسيار سريع‌تر از آنچه فكر مي‌شود، از درون توسعه مي‌يابد. بنابراين‌ مي‌توان اين شاخص را به‌عنوان يكي از شاخص توسعه دروني شهر در نظر گرفت.

*منبع : روزنامه همشهري