برنامه ريزي شهري، به عنوان يك علم و يك فن، به دنبال ترسيم آينده اي مطلوب و بسامان براي زيست اجتماعي افراد در محيط كالبدي شهر است. از اين منظر برنامه ريزي همواره به عنوان سياستي اجتماعي تلقي شده است. البته بهتر آن است كه گفته شود برنامه ريزي شهري در خدمت سياست ها و اهداف اجتماعي شهروندان قرار دارد.
    
    ما به عنوان شهروندان يك شهر، به صورت مستقيم و يا غيرمستقيم با برنامه ريزي آشنا هستيم. يعني حداقل در بخشي از زندگي روزمره خود، با سياست ها، طرح ها و برنامه هاي برنامه ريزان، مواجه شده ايم. اين امر چه در سطح خرد و چه در سطح كلان، به خوبي مشهود است. به عنوان مثال برنامه اي كه شهرداري براي پاك و زيباسازي شهر و محل زندگي ما مورد اجرا قرار مي دهد، برنامه اي كه راهنمايي و رانندگي براي كاهش بار ترافيكي شريان هاي اصلي شهر در دستور كار خود قرار داده است و... نمونه هاي خوبي از مواجهه روزمره ما با امر برنامه ريزي است.
    
    با توجه به اين امر و به صورت عام، برنامه ريزي فرآيندي است، براي استفاده بهينه از امكانات موجود، به منظور رسيدن به آينده اي مطلوب و واقعي. به اين ترتيب مي توان برنامه ريزي شهري را فرآيندي معرفي كرد كه به دنبال استفاده از قابليت ها و امكانات شهري، در جهت بهبود اوضاع كالبدي و اجتماعي شهر و شهروندان بر مي آيد.
    
    از اين منظر، برنامه ريزي به صورت عام و برنامه ريزي شهري به صورت خاص، با مفهوم سياست اجتماعي پيوندي ناگسستني مي يابد. زيرا در واقع سياست هاي اجتماعي نيز هدفي جز هدف برنامه ريزي را دنبال نمي كنند. به بيان ديگر سياست هاي اجتماعي نيز چون برنامه ريزي به دنبال ترسيم و رسيدن به آينده اي مطلوب از طريق روش هاي معقول (به معني بهترين روش ممكن يا عقل ابزاري) هستند.
    
    شايد براي ترسيم فضايي روشن تر از رابطه اين دو مفهوم (برنامه ريزي و سياست اجتماعي ) لازم باشد، نگاهي اجمالي به مقوله سياست اجتماعي داشته باشيم.
    
    سابقه بحث سياست اجتماعي در تاريخ انديشه اجتماعي
    
    براي پي جويي ريشه تاريخي سياست اجتماعي، چون بسياري از مفاهيم ديگر لازم است تا به [صورت عام به تاريخ فلسفه و به صورت خاص] تاريخ فلسفه سياسي- اجتماعي بازگرديم. در آغاز تاريخ فلسفه اگر از دوران پيشا سقراطيان بگذريم; اولين فيلسوف برجسته خود سقراط است كه در پي بنيان افكندن سياستي اجتماعي برآمده است. سقراط با حضور در آگورا (agora) [ميدان اصلي شهر آتن] به دنبال سعادت نوع بشر و خير عمومي از مفاهيمي چون عدالت، خوشبختي، آسايش، اميد و... سخن مي گفت. او واژگاني را كه امروز نيز بسيار مورد استفاده مهندسان اجتماعي، برنامه ريزان و سياست مداران قرار مي گيرد، مطرح مي كرد و مي خواست تا همگان آن را مورد مداقه قرار دهند.
    
    پس از سقراط [كه ما شرح انديشه هاي او را از شاگردش افلاطون مي شنويم] اين خود افلاطون است كه به دنبال طرحي آرماني از پليس (police) يا همان دولت-شهر بر مي آيد. _طرح وي از مدينه فاضله كه اساساطرحي فلسفي است، نيز به مثابه سياستي اجتماعي براي بهزيستي و تامين ايده آل ها و امنيت شناخته مي شود.
    
    از اين تاريخ به بعد هر طرح آرماني و اوتوپيايي كه به واسطه فلاسفه، انديشمندان و عالمان و حكيمان ارايه مي شود، همواره نسبتي با بشر، جامعه و حكومت دارد كه مي توان آن را سياستي اجتماعي در راستاي رسيدن به يك آرمان ايده آل توصيف كرد. چه افلاطون كه شهر آرماني خود را به دست يك حاكم حكيم يا فيلسوف شاه مي دهد و چه انديشمندان ديگري چون افلاطون، فارابي، ابن سينا، سنت آگوستين، تامس مور، هگل، هايدگر و... كه همه به نوعي طرحي براي يك جامعه خوب (good society) ارايه داده اند.
    
    البته در دوران جديد و با ظهور مدرنيته در غرب انديشمنداني ظهور كردند كه دغدغه آرماني مستحكم تر، پخته تر و در عين حال منسجم تري براي پي ريزي يك جامعه خوب و بسامان داشتند. افرادي چون هابز، روسو، لاك، و ساير فلاسفه سياسي ديگر كه در راس آنان انديشمند برجسته اي چون كارل ماركس قرار داشت.
    
    با ظهور اين انديشمندان دو گفتمان يا پارادايم سياسي- اجتماعي به وجود آمد كه يكي از عدم دخالت دولت در امور اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي دفاع مي كرد و ديگري از حضور و دخالت پر رنگ دولت پشتيباني مي كرد.
    
    دسته اول به انديشه هاي ليبرالي دامن زدند كه كسي چون جان لاك، ژان ژاك روسو، آدام اسميت، كارل پوپر، فردريش فون هايك، رابرت نازيك و... در اين دسته جاي مي گيرند و دسته دوم نيز اساسااز آموزه هاي سوسياليستي و ماركسيستي دفاع مي كرد.
    
    تضاد فكري و عملي دو آموزه ليبراليسم و سوسياليسم تا آن جا برجسته شد كه عده اي سعي كردند در ميانه اين چالش دوگانه راه سومي برگزينند. به قول آنتوني گيدنز كه خود نيز از مدافعان سرسخت اين راه سوم است. راه برون شد از بحران ليبراليسم و سوسياليسم و تضاد ناشي از اين بحران چيزي جز اتكا به ليبراليسم تعديل شده (از مجراي دموكراسي) و سوسياليسم تعديل شده (از مجراي حاكميت قانون) نيست. چيزي كه امروزه در آموزه انديشمندان سوسيال- دموكرات ديده مي شود.
    
    اما پيش از آن كه بحث از سوسيال دموكراسي مطرح شود، در اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم، ايده اي توسط يك اقتصاددان سياسي به نام كينز مطرح شد كه امروزه از آن با نام دولت رفاه (welfare state) ياد مي شود. ايده هاي كينز و طرفداران او با بالاگرفتن بحران هاي اقتصادي- سياسي دهه هاي 40 و 50 ميلادي در كانون مباحث قرار گرفت و اولين دولت هاي رفاه در اروپا ايجاد شد. بر اساس ايده دولت رفاه دولت هاي ليبرالي موظف هستند در عين بي طرفي و دخالت جانبدارانه حداقلي از رفاه عمومي را براي تمامي افراد جامعه تامين كنند. ليبرال ها براي اين كه بتوانند از بحران جامعه باز و بازار رقابتي آزاد خلاص شوند، ايده دولت رفاه را پذيرفتند.
    
    سياست اجتماعي، ارتباط غير قابل گسستي با مفهوم رفاه و دولت رفاه دارد كه به آن خواهيم پرداخت. اما پيش تر ذكر اين نكته ضروري است كه تقريباپس از يك دهه يا كمي بيش تر تجربه عملي دولت رفاه با كاستي هايي مواجه شد و مورد انتقاد سخت مدافعان راديكال ليبراليسم قرار گرفت و با اين انتقادات بحث دولت حداقلي در دهه 60 و 70 ميلادي مطرح شد و امروز نيز دولت حداقلي بايد با معيارها و استانداردهاي يك دولت خوب (good state) سازگار باشد. اما همچنان بحث از سياست هاي اجتماعي در كانون مباحث اقتصاد سياسي و اجتماعي قرار دارد.
    
    پس از انقلاب اسلامي، لايه هايي از سياست اجتماعي در قانون اساسي جمهوري اسلامي وجود دارد كه به دليل ضمني بودن و عدم صراحت عملامورد توجه قرار نگرفته است. اما اكنون در جريان تدوين لايحه نظام جامع تامين رفاه اجتماعي براي اولين بار در قانون گذاري به صورت صريح و آشكار فصل دوم لايحه مذكور به مجموعه اي از اصول و سياست هاي اجتماعي اختصاص داده شده است. در اين لايحه اموري چون هماهنگي، توانمندسازي، رقابت پذيري، پايداري منابع مالي، جامعيت و... به عنوان سياست هايي كه نظام جامع تامين رفاه اجتماعي بايد آن ها را در برنامه هاي خود در نظر بگيرد مطرح شده است.
    
    سياست اجتماعي تعريف مولفه ها و قلمروهاي آن
    
    در سال 1950 شخصي به نام رچار تيتموس در مدرسه اقتصادي لندن يك رشته آكادميك را طرح ريزي و ارايه كرد كه عنوان آن چيزي جز سياست اجتماعي نبود. به زعم او سياست اجتماعي، علم بررسي، توصيف و كاوش، در زمينه خدمات اجتماعي و زندگي بهتر افراد يك جامعه است تا از اين طريق به جامعه اي بسامان دست يابيم.
    
    مي بينيم كه مطرح شدن سياست اجتماعي به مثابه يك رشته آكادميك، همراه شده است با تشكيل و صورت بندي دولت هاي رفاه و مهم تر آن كه در تعريف آن نيز به صورت خاص رفاه و بهزيستي افراد جامعه مدنظر است. يعني اصول و اهدافي كه از وظايف دولت هاي رفاه تلقي شده است.
    
    اگر از معناي سياست اجتماعي به مثابه يك رشته آكادميك بگذريم، بايد گفت كه مفهوم سياست اجتماعي اساسابه مجموعه اي از ارزش ها، قواعد و اصول و روش هاي عقلاني دلالت دارد كه كاربرد آن ها در مراحل مختلف اداره امور يك جامعه [از برنامه ريزي تا اجرا و ارزيابي و نتيجه سنجي] امكانات و فرصت هايي را به وجود مي آورد كه هدف از اين امكانات و فرصت ها بهبود منابع انساني و رفاه عامه است. به عبارت ديگر سياست اجتماعي، آن خط مشي كلي در تمامي سيستم هاي جامعه است كه به دنبال اصلاح و توسعه امور است. با اين تفصيل، اصولاسياست هاي اجتماعي معطوف به برنامه هاي اجرايي مرتبط با رفاه و توسعه در معناي عام آن است. اين خط مشي ها به طور كلي بايد بر سه مولفه كلي بنيان نهاده شوند. الف) توضيح و تبيين خاستگاه و منشأ مسايل اجتماعي _ب) صورت بندي نظري ج) ساختار و چارچوب مفهوم رفاه.
    
    به اين معني سياست اجتماعي آن خط مشي اجتماعي اي است كه با تبيين مسايل و مشكلات اجتماعي ضمن صورتبندي كلي آن در قالب يك چارچوب مفهومي به دنبال برطرف كردن آن مساله در راستاي ارتقاي جامعه، بهبود اوضاع و رسيدن به رفاه بيش تر است.به صورت عملياتي و مشخص سياست هاي اجتماعي به مسايلي چون توسعه فرهنگي- سياسي، تحمل پذيري افراد، كاهش آسيب هاي اجتماعي، طرح نظام هاي حمايتي، اصلاح ساختار آموزشي و هر مساله خرد يا كلان اجتماعي ديگر معطوف هستند و با اين توضيح است كه رابطه سياست هاي اجتماعي و برنامه ريزي شهري مشخص مي شود.
    
    رابطه سياست اجتماعي با برنامه ريزي شهري
    
    با شرحي كه داده شد، مي توان از اين موضع دفاع كرد كه برنامه ريزي شهري، همواره بايد در راستاي سياست هاي كلان اجتماعي و كالبدي شهري مطرح شود و به نوعي مي توان انتظار داشت كه يك برنامه ريزي مطلوب، آن برنامه ريزي باشد كه همواره به دنبال تشخيص بهترين گزينه ها و راه ها در راستاي تحقق سياست هاي اجتماعي باشد; البته ذكر اين نكته نيز ضروري است كه سياست هاي اجتماعي نيز نبايد در خلا\ و بدون مطالعه مطرح شوند. بنابراين براي پي ريختن يك سياست اجتماعي تحقق پذير و اجرايي، همواره بايد بر نظر متخصصان و امكان سنجي برنامه ريزان و مهندسان اجتماعي توجه داشت و هيچ گاه ظرفيت سازي و بستر سازي اي كه از سوي برنامه ريزان براي تحقق سياست هاي اجتماعي لحاظ مي شود را ناديده نگرفت. چنين است كه مي توان به حد مطلوبي از آرمان هاي قابل تحقق براي يك جامعه و افراد آن دست يافت. البته نبايد فراموش كرد كه نظام ها و آموزه هاي مبتني بر سياست اجتماعي نيز چون هر نظام بشري ديگر مورد انتقادات و چالش هايي واقع شده است.
    
    چالش ها و انتقادات وارد شده بر سياست اجتماعي
    
    1- عده اي از ليبرال هاي راديكال اين انتقاد را وارد كرده اند كه نه تنها سياست هاي اجتماعي بلكه هر نوع دخالت مستمر و غيرمستمر دولت در امور جامعه، به نوعي دخالت در روند بازار آزاد و ايجاد يك حكومت زياده خواه را در پي خواهد داشت. پاسخ اين است كه سياست هاي اجتماعي مي تواند جانبدارانه يا طرفدارانه و غيرجانبدارانه يا بي طرفانه باشد بنابراين لزومي بر دخالت سوگيرانه نيست و اين حضور در عرصه بازار براي نظم دادن به سامانه بحراني بازار است و نه زياده خواهي دولت ها يا حكومت ها. ضمناقرار نيست دولت در همه امور دخالت داشته باشد زيرا اصل بر نظام مشاركت عمومي است.
    
    2- طرفداران دموكراسي نيز اين ايراد را وارد كردند كه سياست هاي اجتماعي در واقع نمي تواند در تمام مراحل و سطوح به صورت دموكراتيك طرح ريزي و يا اجرا شود و حتي اگر روند طرح و اجراي آن دموكراتيك باشد هرگز به نفع اكثريت نيست زيرا همواره به دنبال رفاه است و براي ارتقاي رفاه جامعه بايد از گروه آسيب پذير يا گروهي خاص جانبداري كرد. (طرفداران سياست هاي اجتماعي تاكيد دارند كه اولا ما به دنبال رفاه عمومي هستيم و حال حتي اگر بنا باشد اين رفاه عمومي به وسيله جانبداري از گروه خاصي باشد در نهايت يك نتيجه دموكراتيك را در بر دارد و آن رسيدن به بهزيستي و رفاه عمومي و اكثري است و چون قبل كه ذكر شد اصلاقرار نيست دولت در همه امور دخالت داشته باشد زيرا اصل بر نظام مشاركت عمومي است.)
    
    3- مخالفان جهاني شدن نيز انتقادي بر طرفداران سياست هاي اجتماعي وارد مي كنند مبني بر اين كه سياست هاي اجتماعي- رفاهي بهانه اي شده است براي حضور استعمار بين الملل در امور حكومت هاي محلي تا از اين طريق بتوانند به هژموني فرهنگي مورد نظر خود برسند. مثلاحضور يونسكو، بانك جهاني، صندوق بين المللي و... حربه اي است تا با نام رفاه به مقاصد استعماري خود برسند. اگرچه طرفداران سياست هاي اجتماعي مي پذيرند كه نوع و الگوي طرح ريزي و اجراي سياست هاي رفاهي و حمايتي تغيير كرده است و امروز بسياري از نهادهاي بين المللي در اين عرصه داعيه دار هستند اما تاكيد مي كنند كه به هر حال آن چه در نهايت رخ مي دهد به نفع عموم مردم است حتي اگر اين نفع با برخي مسايل فرهنگي عجين شده باشد نمي توان خواست عمومي و اراده جمعي مبني بر ميل به تحقق آن را ناديده انگاشت بنابراين همچنان فراموش نكنيد كه قرار نيست دولت در همه امور دخالت داشته باشد زيرا اصل بر نظام مشاركت عمومي است.
    
    4- فمينيست ها نيز اين انتقاد را دارند كه سياست هاي اجتماعي همواره در پوشش برابري و رفاه عمومي عرضه مي شود اما در نگاهي موشكافانه، سوگيري پنهان اين سياست ها و برنامه ها از آغاز تا به انتها كاملامرد محور و مردانه است و با نگاهي مردانه، سياست گذاري ها، اجرا مي شود و اين دور به نفع مردان ادامه مي يابد. در مقابل طرفداران سياست هاي اجتماعي همواره افتادن در دام نگاه دوگانه و تبعيض آميز چه به نفع مردان و چه به نفع زنان را هشدار مي دهند و مي گويند اگر بخواهيم فمينيستي به موضوع نگاه كنيم بايد به نفع زنان عمل كنيم اما هرگز تن به اين مناسبات نمي دهيم و سعي مي كنيم كم ترين جانبداري را داشته باشيم چون به هر حال قرار نيست دولت در همه امور دخالت داشته باشد زيرا اصل بر نظام مشاركت عمومي است.
    
    جمع بندي
    
    گروه ها و نحله هايي نيز چون جماعت گرايان،سوسياليست ها، نئوماركسيست ها، پست مدرن ها، موافقان جهاني شدن و... نيز انتقاداتي به مدافعان ايده سياست اجتماعي وارد مي سازند; اما به طور كلي مدافعان سياست هاي اجتماعي تاكيد مي كنند كه سياست اجتماعي آن نوع طرح عملياتي اي است كه حتي آنارشيست ها نيز براي رسيدن به آرمان خود نيازمند تكيه بر آن هستند. به واقع بدون سياست هاي مشخص اجتماعي و برنامه ريزي جامع در راستاي رسيدن به اهداف و مقاصد اين سياست ها طرح هرگونه آرماني غيرممكن و محال است. بنابراين بهتر است به جاي خرده گرفتن از اين سبك اداره امور و رسيدن به مقصود سعي كنيد در دام چالش هاي پنهان آن گرفتار نشويد و بهترين راه براي پي ريزي و رسيدن به اين سياست ها را پيگيري كنيد.
    
    دامي كه همواره در راه سياست اجتماعي نهفته است آن چيزي است كه سراسر قرن بيستم را تحت سيطره خود در آورده بود و ما امروز با واژگاني چون گولاگ، آشوويتس، ديوار برلين، هيتلر، جنگ خليج، عراق، افغانستان و.... هزار واژه ديگر به ياد آن مي افتيم. سياست هاي ضد بشري كه در پوششي از سياست هاي آرماني و بشردوستانه چون رفاه، آزادي، عدالت و... اجرا مي شود. شايد پرهيز از چنين دام هايي خود نيازمند برنامه ريزي اي باشد كه هنوز نامي براي آن انتخاب نشده است.
    
    اين انتقادها و نگاه آسيب شناسانه درباره برنامه ريزي، در سطوح مختلف نيز مطرح است. برنامه ريزي شهري نيز گاه در مقاطعي نتايجي عكس آن چه مطلوب و منظور برنامه ريزان و طراحان شهري بوده، به بار آورده است. شهرهاي جديد كه در گوشه و كنار ايران ديده مي شود نمونه اي از عدم موفقيت برنامه ريزي شهري است.
    
    منابع
    
    1- دولت، فساد و فرصت هاي اجتماعي ترجمه حسين راغفر، نشر نقش و نگار.
    
    2-نظريه رفاه، سياست اجتماعيچيست_ توني فيتزپچريك، ترجمه هرمز همايون پور،نشر گام نو،سال 1383.
    
    3- تاريخ فلسفه، كاپلستون، جلد اول، نشر علمي و فرهنگي.
    
    4- سياست، جامعه شناسي و نظريه اجتماعي_ آنتوني گيدنز، ترجمه منوچهر صبوري، نشر ني.
    
    5- برابري و آزادي، آمارتياسن. ترجمه حسن فشاركي، نشر شيرازه.
    
    
□