موقعیت جغرافیایی استان اردبیل

مقدمه : این گزارش شرح  بازدید از منطقه آسیب دیده از زلزله فروردین هشتاد و پنج لرستان پس از گذشت حدود چهار ماه می باشد . در این گزارش سعی گردیده است با بررسی نحوه عملکرد گروه های درگیر در امر اسکان اضطراری، موقت و دائم ،مدیریت بحران در زلزله لرستان مستند سازی گردد . این گزارش دارای پنج  بخش اصلی است که سعی دارد پس از آشنایی شما با بافت سنتی روستاها به نحوه عملکرد ساختمانهای روستایی در زمان زلزله پرداخته و سپس با بررسی نحوه عملکرد مدیران در نحوه مدیریت در زمینه اسکان اضطراری ، موقت و دائم به بررسی نقاط قوت و ضعف کارهای انجام شده با دیدی تخصصی بپردازد .شاید رسالت اصلی ما کارشناسان علاوه بر تحلیل وقایع و عملکردها رساندن حرف دل مردم به گوش مسئولان و مدیران باشد لذا ما در پایان این گزارش سعی نموده ایم تا با ذکر منتخبی از مصاحبه های انجام شده در منطقه به بررسی دغدغه های مردم روستاهای حادثه دیده  نیز نیم نگاهی داشته باشیم  .

بخش اول

                   زلزله لرستان در آئینه ابنیه های روستایی

زلزله لرستان با آنکه از لحاظ تعداد کشته و مجروح جزو گروه زلزله های با آمار کشته های پایین می باشد ، اما در خصوص میزان خرابی خصوصا در روستاهای منطقه آسیب دیده ، از جمله زلزله های با وسعت خرابی ابنیه در سطحی گسترده می باشد . بافت بومی ساختمانهای این منطقه با توجه به سرمای زود هنگام زمستان و بارشهای ناگهانی خصوصا در بهار ، دارای شرایط ویژه خویش میباشد . اغلب ساخت و ساز؛ در بافت بومی این مناطق با استفاده از خشت و گل بوده است و در اکثر منازل مسکونی در روستاها، شاهد سقفهای تیر چوبی با پوشش ایزولاسیون کاهگل میباشیم که بر روی دیورهای باربر ساخته شده با خشت و گل قرار گرفته است . این شیوه سنتی ساخت و ساز در نوسازی های جدید در اغلب روستاها در چند سال اخیر ، با ورود آجر و تیرآهن جهت اجرای سقفهای طاق ضربی شاهد تغییراتی نیز بوده است اما متاسفانه توجه به اجرای شناژهای قائم و افقی که میتوانسته است در تحمل نیروهای جانبی زلزله بسیار موثر باشد در این تغییر و تحولات جایی نداشته است .

در بررسی نحوه تخریب و نوع آوار ایجاد شده در بافت بومی ، از دید آوار شناسی ساختمانهای مسکونی  مشاهده می گردد که اغلب دیوارهای باربر خانه های تخریب شده روستا ها که با خشت و گل ساخته شده فروپاشی شدیدتری داشته است  و تعداد اندکی هم که با ملات سیمان دیوار چینی شده به لحاظ عدم رعایت نکات اجرایی ، خصوصا در عدم اجرای کلاف بندی مناسب نتوانسته است در تحمل نیروی جانی ناشی از زلزله مقاومت نماید و اغلب آنها پس از زلزله قابلیت کاربری خود را از دست داده اند . نکته قابل توجه در این خصوص تحمل بیشتر دیوارهای بابر نسبت به دیوارهای جانبی ساختمانهای مسکونی بوده است که از لحاظ پناه گیری در زمان زلزله میتوانسته در حفظ جان ساکنین خانه، بسیار مهم باشد .  

در بررسی نحوه عملکرد دیوارهای محصور کننده خانه ها و باغهای منطقه حادثه دیده متوجه شدیم که دیوارهای پیرامونی تعداد کثیری از ساختمانها به علت عدم توجه به اجرای فونداسیون و پشت بند های مناسب و لحاظ کردن درزهای انقطاع در فواصل مناسب به طور یکپارچه فرو ریخته است .

این موضوع متاسفانه در تمامی زلزله های چند ساله ایران تکرار شده است بصورتی که در زلزله قشم شاهد بوده ایم که تمامی دیوارهای محوطه ای مدارس به علت عدم رعایت نکات اجرایی ، فرو ریخته است . این درحالی بود که اغلب مدارس این جزیره، با آنکه به شدت آسیب دیده بودند، اما بعلت تعطیلی مدارس، فرو ریزشی که بتواند به جان کودکان آسیبی برساند نداشتند.

خوشبختانه درزلزله لرستان هم همچون زلزله قشم ، چون مدارس در زمان وقوع زلزله تعطیل بودند فروریزشی که بتواند به جان کودکان آسیب برساند نداشتند ، اما با توجه به نوع تخریب های مشاهده شده در منطقه ، اگر در زمان زلزله ،  مدارس در حال بهره برداری بودند کودکانی که در حیاط مدرسه ها در کنار دیوار حضور داشتند آسیب بیشتری می دیدند تا آنانی که در داخل مدارس قرار داشتند .

بخش دوم

اسکان اضطراری از هفته اول تا پایان سه ماهه اول  

1- اسکان اضطراری و چادرهای نصب شده

در زلزله لرستان، برای اولین بار در بحث اسکان اضطراری، هلال احمر، سری جدید چادرهای تولیدی خود را که دارای کف پوش و سقف دو لایه میباشد را در اغلب مناطق حادثه دیده توزیع نموده است . این چادرها که اکثرا توسط اهالی بومی منطقه نصب شده است پس از گذشت سه ماه و نیم از زمان بهره برداری در مقایسه با چادرهای سنتی که از زلزله لار تا زلزله زرند کرمان در تمامی زلزله های ایران به عنوان چادر تیپ اسکان هلال احمر مورد استفاده قرار گرفته است، به مراتب بهتر عمل کرده است و از لحاظ بهره برداری کوتاه مدت دارای کیفیت بهتر و بهره بری بالاتری است . از جمله نکات بارز این چادر ابعاد مناسب آن میباشد قابل توجه آنکه حجم مفید قابل بهره برداری چادرها در گذشته به علت ارتفاع کم دیواره جانبی چادرها بسیار کمتر بوده و متاسفانه امکان بهره برداری مناسب را به خانوارهای ساکن در چادرها نمی داد که در طراحی جدید با افزایش ارتفاع این مشکل مرتفع شده است .

در چادرهای جدید هلال احمر به طور میانگین ارتفاع مفید قابل بهر برداری تاج از 185 تا 190 سانتیمتر و ارتفاع چادرها درکناره ها  از 165 تا 170 سانتیمتر میباشد. وجود این ارتفاع به ساکنین چادرها این امکان را می دهد که بتوانند به مراتب بهتر از فضای داخلی چادر بهره برداری کنند و کیفیت زندگی در چادرها در بلند مدت بسیار بهتر از چادرهای سنتی هلال احمر باشد . توجه داشته باشید که چادرهای سنتی دارای ارتفاع تاج 190 سانتیمتر و کناره هایی با ارتفاع 80 سانتیمتر میباشند .

از جمله موارد شاخص چادرهای جدید هلال احمر استفاده از کف ضد آب چادر میباشد که ورود آب و حشرات موذی به چادر را بطور چشمگیری کاهش داده است . کف ضد آب این چادرها دارای اتصال مناسب به دیواره ها بوده و با توجه به کیفیت مناسب، کفپوش مورد استفاده در پایان سه ماه و نیم از زمان بهره برداری، هنوز دارای کیفیت مناسب میباشد .

 ابعاد کف چادر جدید نیزنسبت به چادر سنتی تغییراتی را داشته است در چادر جدید هلال احمر عرض چادر به طور میانگین 310 تا 315 و طول 350 تا 355 میباشد که نسبت به ابعاد چادرهای سنتی که دارای عرض 240 در طول 390 بود دارای ابعاد متناسبتر و دارای کاربری بیشتری میباشد .

چادرهای جدید هلال احمر با توجه به دارا بودن سقف دو لایه ( دو پوش ) گرمای کمتری را به داخل چادر منتقل می کند اما باز هم با توجه به جنس ضد آب پوشش چادر ، شاهد بودیم که گرمای داخل چادر هنوز هم بالاست . مشکل تعرق نیز در شبهای سرد فروردین از جمله مشکلات این چادرها توسط اهالی عنوان شده است .

در دو روستا هم، تعداد قابل توجهی از چادرهای اهدایی در روستاها را چادرهای سنتی هلال احمر تشکیل می داد که البته با بررسی در خصوص بهره برداری این چادرها مشاهده نمودیم که چادرهای سنتی نصب شده در زلزله لرستان هم همچون زلزله های زرند و بم دارای مشکلات تکراری قبلی بوده است و در طی سه ماه اول بهره برداری مشکلات زیر را شاهد بودیم .

1-      تغییر شکل محسوس چادر

2-      پارگی در بندهای مهار چادرها

3-      افت ارتفاع در دو سوی بدنه چادرها به خاطر کیفیت پایین برزنت مصرفی .

4-      مشکل نفوذ آب و حشرات به علت عدم وجود کفپوش مناسب

( برای آشنایی بیشتر با مشکلات چادرهای اسکان اضطراری به دو گزارش زلزله زرند کرمان در مجله راه و ساختمان مراجعه فرمایید )

2- اسکان اضطراری و سرویسهای بهداشتی  

در ایران با پایان یافتن مرحله زنده یابی و آغاز عملیات اسکان اضطراری، ساخت سرویسهای بهداشتی از جمله اولویتهای اجرایی بسیار مهم می باشد .در زلزله های اخیر در ایران ساخت سرویسهای صحرایی از جمله اقدامات مورد توجه جهت تامین نیاز مردم منطقه به دفع بهداشتی بوده است اما در زلزله لرستان ، سرویسهای بهداشتی نصب شده در روستاها به صورت پیش ساخته و تماما دارای بدنه فلزی میباشد. این موضوع نشان دهنده برنامه ریزی برای تامین امکان دفع بهداشتی در زمان حادثه توسط مسئولان بوده است که خبر خوبی میباشد به شرط آنکه کیفیت این سرویسها جوابگوی حداقل استاندارد های بهداشتی باشد .

در بررسی  سرویسهای بهداشتی  ( توالتها  ) بررسی شده در منطقه حادثه دیده ، تمامی سرویسهای بهداشتی فاقد کاسه توالت چینی بوده و به جای کاسه توالتهای چینی با استفاده از ورقهای آهن در قسمت کف مسیر خروجی ساخته شده است . لوله کشی ها و شیرآلات مصرفی در این سرویسهای بهداشتی متاسفانه دارای کیفیت مناسب نبوده و اغلب سرویسهای بهداشتی بازدید شده به علت مشکلات موجود در این قسمت دارای کارایی بسیار پایین می باشند .

در بحث دفع فاضلاب این سرویسها متاسفانه بسیار ضعیف عمل شده است . در زلزله های قبلی حفر چاه جذبی برای سرویسهای بهداشتی از روشهای متداول دفع بهداشتی در زمان بحران بوده است این چاه ها اغلب بخاطر عمق کم و نداشتن انباره های متناسب با حجم فاضلاب تولید شده به سرعت پر می شدند.  متاسفانه این مشکل در این زلزله باز هم تکرار شده است ، اغلب سرویسهای حمام نصب شده در منطقه فاقد چاه جذبی بوده و در مناطقی مطابق تصاویر های ارائه شده در گزارش ، دارای فاضلاب سطحی بوده که در آلوده شدن و کاهش امنیت بهداشتی منطقه سهم بسیار زیادی را دارند .

در خصوص دفع فاضلاب سرویسهای بهداشتی (توالتها) نیز ، نحوه عملکرد گروه نصاب بسیار ضعیف بوده است ، حفر چاههای جذبی کم عمق و فاقد انباره متناسب موجب آن شده است که در طی همین مدت کوتاه چاههای جذبی پر شده و ما شاهد خروج فاضلاب خام از درب چاههای جذبی حفر شده برای این سرویسهای بهداشتی باشیم .

خروج فاضلابهای سرویسهای بهداشتی با توجه به حضور دامها و کودکان در محیط روستا و بارشهای موسمی منطقه می تواند در گسترش بیماریهای انگلی و عفونی در منطقه بسیار موثر باشد .

بخش سوم

اسکان موقت

همانگونه که مستحضر هستید ، زلزله لرستان در فروردین امسال روی داد و این موضوع موجب شد که مدیریت ارشد در بحث بازسازی مناطق زلزله زده، با توجه به حجم حادثه و میزان خرابی ایجاد شده ، خصوصا در روستاهای تابعه ، در تصمیم گیری در زمینه اسکان موقت در این منطقه تجدید نظر کرده ، تصمیم به حذف این مرحله از بازسازی بگیرند و با حرکت به سوی اسکان دائم سعی نمایند که مردم منطقه را به طور مستقیم از چادرها به ساختمانهای مسکونی دائم منتقل نمایند . این تصمیم که بر روی کاغذ بسیار معقول و به جا میباشد در اجرا با مشکلات بسیاری روبرو است چرا که در حالی که روستاهای حادثه دیده از زلزله در بم و زرند کرمان هنوز به طور کامل در ساختمانهای دائم خود با گذشت چند سال  مستقر نشده اند، وعده ساخت این حجم از واحدهای مسکونی در طی شش ماه ، امری اگر نگوییم محال ، بسیار دور از دسترس می نماید .

به هر حال در منطقه لرستان تا تیر ماه 1385 از اسکان موقت هیچ خبری نیست و مدیران ارشد در زمینه مدیریت بحران هنوز هم معتقد هستند که قادرند در طی سه ماه آینده مردم را به ساختمانهای دائم خود از چادرهای کنونی منتقل نمایند .

بخش چهارم

 اسکان دائم

 آوار برداری

 در مناطق شهری هنوزعملیات  آوار برداری به طور پراکنده مشهود میباشد و عدم پایان یافتن عملیات آوار برداری، فرصتهای ساخت و ساز در مناطق شهری را قبل از زمستان به شدت تهدید می کند. اما در اغلب روستاها آوار ساختمانهای فرو ریخته هنوز جمع آوری نشده است و پیمانکاران درگیر در ساخت و ساز با توجه به وسعت حیاطها در بافتهای روستایی به جابجایی محل ساختمان مسکونی روستائیان برای حذف و گذشتن از مرحله آوار برداری  نموده اند این موضوع در حالی است که در حال حاضر اهالی روستاها با آغاز اجرای فونداسیونها و برپا شدن اسکلتهای فلزی ، اکنون دیگر خود به جدا نمودن مصالح باقیمانده از زلزله از میان اوارهای ساختمانهای خود اقدام می نمایند . در این میان آجرها ، تیرهای چوبی ، دربها و پنجره های باقیمانده از زلزله از میان آوار ساختمانهای مسکونی روستائیان در اولویت جدا سازی مصالحی هستند که توسط مردم از میان اوارها جمع آوری می کنند .

در خصوص آوار برداری از ساختمانها بکمک ماشین الات سنگین باید خاطر نشان سازم که در طی دو روز بازدید از منطقه مابین شهر درود و بروجرد ما تنها شاهد جمع اوری و حمل آوار در سطح شهر چالان چولان بوده ایم .

 ساخت و ساز

 همانگونه که در بحث اسکان موقت در بخش قبلی توضیح داده شد در زلزله لرستان با حذف اسکان موقت تصمیم به انتقال عملیات اجرایی از مرحله اسکان اضطراری به اسکان دائم گرفته شد که اکنون با گذشت سه ماه و نیم از حادثه زلزله این تصمیم گیری در روستاها روند حرکت بازسازی را تغییر داده و ما شاهد هستیم که در اغلب روستاها با خاکبرداری و بتن ریزی فونداسیونها به جای کانکسهای اسکان موقت ، اسکلتهای فلزی ساختمانهای دائم برپا شده است .

در حال حاضر در این زلزله هم اسکلتهای فلزی تیپ مناطق روستایی همچون روستاهای بم به سرعت نصب می گردند و خوشبختانه کنترل و نظارت بر آنها راحت تر و کیفیت آنها به مراتب از سازه های مشابه و خصوصا بتنی با کیفیت بهتری میباشد . این سازه ها که در خارج از منطقه در کارخانه ساخته می شود و با تریلرهای روباز به منطقه حمل و تخلیه می گردد ، بدون نیاز به جرثقیل باحداقل لوازم و تجهییزات تخصصی بر روی صفحه ستونهای فونداسیونها نصب می گردد .

( در خصوص نحوه نصب اسکلت فلزی تیپ مناطق زلزله زده میتوانید به آدرس اینترنتی www.mojepishro.ir    مراجعه نمایید )

البته میبایست به این نکته توجه داشت که سرعت ساخت ساز با توجه به مدت زمان سپری شده از زمان حادثه زلزله تاکنون دارای روند مطلوب نمی باشد که دلیل ان را می توان در عدم تامین مصالح مورد نیاز، خصوصا اسکلتهای فلزی مورد نیاز دانست

عدم تامین مصالح ساختمانی و عقب افتادن برنامه های اعلام شده ، طی دو تا سه ماه آینده مشکلاتی را برای روستاییان در پی خواهد داشت ، خصوصا که با توجه به سرمای زودرس وشدت سرمای منطقه لرستان، به احتمال قریب به یقین ، ما در روستاهای لرستان هم همچون روستای توابع زرند کرمان شاهد متوقف شدن کار در زمان نازک کاری خواهیم بود و اگر بحث سرعت بخشیدن به روند ساخت و ساز در این منطقه با ارسال مصالح مورد نیاز و حمایت از پیمانکاران مشغول به کار در منطقه مورد توجه قرار نگیرد ما باز هم  شاهد خانواده هایی خواهیم بود که میبایست همچون روستای حتکن در منطقه زرند کرمان ، زمستان را در چادرها سپری کنند .

 بخش پنجم

 گزارشی اجتماعی از دغدغه های مردم

 اغلب مردم روستاهای بازدید شده که با ما مصاحبه نمودند از رسیدن زمستان زودرس منطقه، قبل از پایان یافتن کارهای ساختمانی ابراز نگرانی می کردند و وجود سرویسهای بهداشتی موجود در سطح روستا را که پس از گذشت سه ماه هنوز نصب و راه اندازی نشده اند را شاهد و نشانه ای از عدم هماهنگی در مدیریت و اجرای کارها می دانستند .

بخش دیگری از نگرانیهای مردم در خصوص عدم توجه به بحث گله داری منطقه و عدم تعمییر و ساخت سرپناه مناسب برای دام ها ، خصوصا گاوها بود . قابل توجه در این خصوص انست که در زلزله لرستان تعداد زیادی از دام های اهالی  در زیر آوار تلف شده اند و اکنون انچه که از سرمایه های مردم در بخش دامداری باقیمانده است با اغاز سرما دچار مشکل سرما و تلفات ناشی از آنها میباشد .

تامل مدیران و مردم

متاسفانه در اکثر مصاحبه های انجام شده ، مردم از نبودن بازدیدهای دوره ای توسط مسئولان گله مند بودند و حضور ما را که یک تشکل غیر دولتی بودیم را در ابتدا با حضور نیروهای دولتی اشتباه میگرفتند . این موضوع شاید در دید کلان نکته مهمی تلقی نشود اما در دراز مدت می تواند، حجم بزرگ کاری  را که در حال انجام است ، خدشه دار نماید ، حضور گروه هایی به نمایندگی از سوی مدیران ارشد در امر بازسازی میتواند در بالا بردن سطح رضایتمندی مردم بسیار موثر بوده و کارهای انجام گرفته را حمایت نماید و چه خوب خواهد بود که مدیران با اطلاع رسانی مکتوب همچون انتشار هفته نامه ای رایگان ، به شرح کارهای انجام شده پرداخته و راهنماییهای لازم را برای دریافت خدمات و نیز امکانی را برای پیگیری اعتراضات در اختیار مردم بومی قرار می دادند .

کودکان و زلزله

 با انکه همه میدانیم که کودکان مهمترین مخاطب مدیران بحران هستند اما باز هم شاهد هستیم که توجه به کودکان در تمامی زلزله های در حد برگزاری مسابقه نقاشی و پرواز بادبادکها متوقف میماند ، هرچند هیچ عقل سلیمی مخالف انجام چنین کارهای روحیه سازی در زمان بحران نیست ، اما باید توجه داشت که این موضوع مطمئنا از نظر اولیت بندی پس از بهداشت فردی و گروهی کودکان قرار دارد . کودکان با توجه به وضعیت بحرانی بهداشت در منطقه بسیار در معرض خطر بیماریهای شایع در مناطق زلزله زده خصوصا بیمارهای گوارشی و پوستی بوده که وجود جویهای روباز فاضلاب این خطر را به شدت افزایش میدهد . ایجاد حمامهای مناسب برای شستشو کودکان با امکانات مناسب تر ، جمع آوری فاضلابهای سطحی رها شده در منطقه می تواند در این امر بسیار مثمر ثمر باشد .

در پایان باز هم لازم میدانیم که از مسئولان و مدیران بحران در سراسر کشور درخواست کنیم که به بازدید از مناطق زلزله زده  به عنوان کلاسی برای اندوختن تجربه برای استانهای خویش نگریسته و سعی نمایند تا با دقت در نحوه عملکرد همکارانشان در این مناطق ، خود را برای رویارویی بهتر با حوادث احتمالی ، شاید در استان و شهر خود آماده تر سازند .

با آرزوی ایرانی آباد و محکم