وارونگي هوا؛ باري بركوه مشكلات

ايستادگي و وارونگي هوا، همراه با آلودگي ‌ناشي از حركت سرسام‌آور خودروها، مردم شهر را با خطر مرگ روبه‌رو مي‌كند.همه به سوي دامنه كوه‌ها هجوم مي‌برند و هر كس براي نجات خود به تكاپو مي‌افتد. كودكان و افراد مسن درمي‌مانند و جوان‌ترها به پيش مي‌روند. كارشناسان سازمان هواشناسي در تلاشند مردم را به سوي كوه‌ها راهنمايي كنند و سرانجام ...اين صحنه كوتاهي از يك فيلم است؛ فيلمي كه با مشاهده صحنه‌هاي آن شايد به نظرتان دلهره‌آور و وهم‌انگيز باشد، اما بدون هيچ اغراقي مي‌توان گفت؛ اتفاقي از اين دست كه شايد تا به حال تنها در صحنه فيلم‌ها افتاده باشد با تاخير در چاره‌انديشي براي آن مي‌تواند در پايتختي كه در آن زندگي مي‌كنيد، اتفاق بيفتد.كاهش جابه‌جايي هوا، صعود هواي سرد، گرم‌شدن سطح زمين و لايه‌هاي بالايي جو، پديده‌اي به نام اينورژن يا وارونگي هوا را به ساير مشكلات زندگي شهري مي‌افزايد. در نگاه اول اين پديده به خودي خود خطري را متوجه زمين و سلامت موجودات زنده نمي‌سازد، اما تركيب آلاينده‌هاي موجود با يكديگر و پيدايش آلاينده‌هاي ثانويه، شهر را آبستن بروز فاجعه‌هاي زيست‌محيطي مي‌كند. محبوس‌شدن هواي سرد توسط لايه‌اي از هواي گرم و ايجاد پوشش غيرقابل صعود و انباشته از هواي آلوده كه روي شهر را مي‌گيرد و تمام آلودگي‌هاي به وجود آمده در شهر را زير اين طبقه جمع مي‌كند، از ويژگي‌هاي اينورژن هوا در كلانشهرهاي امروز است. فرامرز نيك‌انجام، كارشناس محيط‌زيست، اعتقاد دارد با افزايش جمعيت و توسعه شهرهاي بزرگ، منابع آلوده‌كننده هوا از جمله خودروها، مراكز صنعتي، كارخانه‌ها و منابع گرمايش خانگي به شكل روزافزون رشد كرده و سبب آلودگي هواي اين شهرها مي‌شود. وي همچنين با تشريح عملكرد سازمان‌ها و ارگان‌هاي مربوط با موضوع آلودگي هوا، ادامه‌ مي‌د‌هد: با شروع روز و آغاز فعاليت‌هاي انساني و مصرف سوخت، دماي هواي سطح زمين افزايش مي‌يابد. اين هواي گرم هنگام صعود و حركت به سمت بالا يا هنگام جابه‌جايي به وسيله باد، با لايه‌اي هم‌دما از هوا كه توسط تابش خورشيد در طبقات فوقاني جو تشكيل شده برخورد كرده و اين امر مانع صعود و تبادل هوا مي‌شود كه نتيجه آن تشكيل يك سطح پوششي بالاي شهر است كه با گذشت زمان و افزايش فعاليت‌هاي انساني و به دليل حبس هوا در زير اين لايه، مواد آلاينده توليد شده در سطح زمين باقي مانده و بالا نمي‌روند.اين كارشناس محيط‌زيست با اشاره به اينكه هيچ كدام از آلاينده‌ها در به وجود آمدن چنين پديده‌اي دخيل نيستند و فقط وضعيت جوي است كه اين حالت را براي هواي شهر به وجود مي‌آورد، ادامه مي‌دهد: سه وضعيت، هشدار اضطرار و وضعيت بحران براي آلودگي هوا تعريف مي‌شود. PST (شاخص آلاينده‌هاي هوا) بين صفر تا 100 وضعيت عادي را گزارش مي‌دهد. اگر اين شاخص بين 100 تا 250 تغيير كند، وارد مرحله هشدار مي‌شويم. اما آنچه خطرناك است، PST بين 250 تا 350 و بالاتر از آن است كه شرايط اضطرار و بحران را به وجود مي‌آورد. در مواقع بروز وارونگي، ميزان آلاينده‌هاي هوا بايد با دقت بيشتري اندازه‌گيري شود و به محض ورود به مرحله هشدار، مراحل اوليه اطلاع‌رساني به شكل گسترده آغاز شود. با انجام اين كار مي‌توان از تردد خودروهاي شخصي و تك‌سرنشين در سطح شهر جلوگيري كرد. با افزايش آلودگي در سطح زمين و محبوس شدن آن به دليل وارونگي هوا، بر ميزان آلاينده‌ها افزوده مي‌شود و بهترين راه كاهش اثرات اين پديده بعد از وقوع كاهش آلودگي از طريق كاهش در منبع توليد آلودگي است. در شرايط هشدار، چون غلظت آلاينده‌هاي هوا بالا نيست، اقدامات در نظر گرفته شده، بيشتر در حد آگاهي‌دادن و اطلاع‌رساني عمومي است. به اعتقاد اين كارشناس در مواقع اضطرار و بحران، علاوه بر توصيه‌هاي وضعيت هشدار محدوديت‌هاي موقت زماني و مكاني به عنوان مثال زوج و فرد كردن روزهاي تردد خودروها و تعطيلي مدارس ابتدايي در نظر گرفته مي‌شود. بيماران قلبي، ريوي و به خصوص سالمندان و كودكان آسيب‌پذيرترين گروه‌هاي در معرض خطر هستند.طبق تجربه‌هاي به دست آمده در تهران ممكن است طي يك فصل چندين بار وضعيت بحران رخ دهد. در حالي كه طبق دستورالعمل‌هاي موجود اگر شرايط بحران يا اضطرار در مواقع وارونگي هوا رخ ندهد، لزوم رعايت دستورالعمل‌هاي شوراي عالي ترافيك كشور منتفي مي‌شود، حال آنكه در هر حالت چه وارونگي رخ دهد يا نه، ميزان بالاي آلاينده‌ها تاثيرات خود را بر شهروندان بر جاي مي‌گذارد. بهترين كار براي مقابله با وارونگي هوا، كاهش ميزان توليد آلاينده‌هاي هوا است. هيچ راه ديگري هم براي تامين سلامت مردم تهران وجود ندارد.راهكارهاي متفاوتي براي كاهش اثرات وارونگي دما پيشنهاد مي‌شود. كاهش خودروهاي موجود در سطح شهر مهم‌ترين عامل كاهش آلودگي هوا، افزايش سرعت جابه‌جايي و روان‌سازي ترافيك درون‌شهري مي‌شود. وجود ترافيك سنگين در معابر و خيابان‌هاي شهر، عامل كاهش سرعت در نتيجه احتراق ناقص سوخت است. خروج صنايع و مشاغل مزاحم، كاهش و كنترل جمعيت شهر، تعامل سازنده ميان مناطق مختلف شهرداري و ايجاد مراكز جديد براي خدمات‌رساني مناسب هر منطقه همچنين افزايش ناوگان حمل و نقل سبز، معاينه فني خودروها و اصلاح كيفيت سوخت از عوامل كاهش اثرات مخرب وارونگي هوا است. قوانين حاكم در كشورهاي پيشرفته براي كاهش آلودگي هوا، قابل اجرا در تمامي كشورهاي ديگر است و مي‌توان با بهره‌گيري از فناوري‌هاي موجود اقدام كرد.از سوي ديگر طرح‌هاي ارائه شده براي كاهش آلودگي هوا در مواقع وارونگي و بحران هوا بيشتر شكل مسكن بوده‌اند تا درمان قطعي، اين در حالي است كه در برنامه جامع كاهش آلودگي هواي تهران، هفت اقدام تعريف و در دستور كار دولت قرار گرفته است. توليد خودروهاي استاندارد، از رده خارج كردن خودروهاي فرسوده، افزايش ناوگان حمل و نقل عمومي، بهبود كيفيت سوخت، معاينه فني خودروها، مديريت ترافيك و آموزش، محورهاي برنامه جامع كاهش آلودگي هواي تهران عنوان مي‌شود. همچنين در راستاي همين موضوع پيگيري‌هايي نيز در امر ساماندهي صنايع و مشاغل در حال انجام است. خروج منابع مزاحم از تهران يا استفاده از سيستم‌هاي كاهش آلودگي در اين صنايع نيز بحث جديدي است كه مورد توجه قرار گرفته است.در امر توليد خودروهاي استاندارد، معتقدم كه سازمان محيط‌زيست با توجه به مشكلات موجود و در پيش‌رو، نسبت به شرايط عملكرد خوبي داشته است. به طور مثال، توليد خودروي پيكان متوقف شده و خودروهايي كه اخيرا توليد مي‌شوند انژكتوري و مجهز به مبدل‌هاي كاتاليزوري هستند. هر چند خودروهاي خارجي استاندارد يورو چهار را دنبال مي‌كنند و خودروهاي استاندارد ايراني هنوز در حد يورو يك هم نيستند. در مورد از رده خارج كردن خودروهاي فرسوده،تاكنون كاري جدي انجام  نشده است . همچنين اقدامات انجام شده در بهبود كيفيت سوخت به هيچ وجه كافي نيست. هر چند گوگرد موجود در گازوئيل از 7 هزار PPM به PPM 380 رسيد. با اين حال استاندارد موجود هشت برابر از كيفيت لازم جهاني عقب‌تر است و به راحتي مي‌توان پيش‌بيني كرد كه يك خودرو در تهران 20 برابر بيشتر از يك خودرو در كشورهاي پيشرفته آلودگي ايجاد مي‌كند. در مجموع اين كارشناس محيط‌زيست معتقد است با توجه به خطرات آلودگي هوا و هزينه سرمايه‌هاي ملي، اقدامات انجام شده قابل توجه و قبول نبوده است. سلامت ملي چيزي نيست كه در كوتاه‌مدت بتوان به آن پرداخت.

بزرگ‌ترين شهرهاي دنيا در سال 2006 و 2020

در سال 2006 در پايتخت ژاپن و حومه آن حدود 5/35 ميليون نفر زندگي مي‌كنند. پيش‌بيني مي‌شود تا سال 2020 اين تعداد به 37 ميليون نفر برسد. بعد از توكيو مشخص نيست كه تا سال 2020 چه شهرهايي به ترتيب در اين فهرست قرار مي‌گيرند مكزيكوسيتي در حال حاضر در جايگاه دوم قرار دارد. توكيو در صدر بزرگ‌ترين و پرجمعيت‌ترين شهرهاي دنيا قرار دارد. رشد شهرنشيني در همه كشورها موجب شده تا مردم از نقاط مختلف كشور به سمت شهرها و حومه آنها سرازير شوند و همين امر منجر به شكل‌گيري كلان شهرها بدون توجه به زيرساخت‌هاي اوليه آن شده است.بي‌شك، توكيو پايتخت ژاپن كماكان در فهرست بزرگ‌ترين شهرهاي دنيا به لحاظ گستردگي حومه شهري باقي مي ماند.در سال 2006 در پايتخت ژاپن و حومه آن حدود 5/35 ميليون نفر زندگي مي‌كنند. پيش‌بيني مي‌شود تا سال 2020 اين تعداد به 37 ميليون نفر برسد. بعد از توكيو مشخص نيست كه تا سال 2020 چه شهرهايي به ترتيب در اين فهرست قرار مي‌گيرند مكزيكوسيتي كه در حال حاضر در جايگاه دوم قرار دارد احتمالا تا سال 2020 پنجمين شهر بزرگ و پرجمعيت دنيا خواهد بود. اين در حالي است كه پيش‌بيني مي‌شود بمبئي از رده سوم به رده دوم صعود كند. دهلي نيز از اين نظر از رديف ششم به سوم و داكا از دهم به چهارم و لاگوس از 14 به هفتم خواهد رسيد.در اين فهرست شهرهايي كه جمعيتي بيش از يك ميليون نفر را داشتند به ترتيب طبقه‌بندي شدند. رشد جمعيت شهري در بيشتر كشورهاي دنيا منجر به شكل‌گيري كلان شهرها شده است. از اين شهرها مركز شهر پر ازدحام‌ترين نقطه شهر محسوب مي‌شود البته ماهيت شهرها و حومه آنها در كشورهاي مختلف تفاوت دارد. براي نمونه در كشورهاي آمريكايي ساكنان متحول‌تر در حومه و اطراف شهرهاي بزرگ زندگي مي‌كنند حال آن كه در كشورهاي در حال توسعه كساني كه توانايي مالي بالايي ندارند در حاشيه شهرهاي بزرگ مستقر مي‌شوند.شكل ظاهري كلان شهرها به هر شکل كه باشد مسائل اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي خود را به دنبال دارد. برخي از كشورها همچون فرانسه با تشكيل دولت محلي به نوعي سعي مي كنند مشكلات كلان شهرها را جوابگو باشند. در كشورهاي ديگر همچون انگلستان دولت‌هاي مركزي تمايلي به ايجاد يك ساختار سياسي در كلان شهرها ندارند زيرا از اين كه شهرها تبديل به مراكز قدرت شوند، واهمه دارند. در حال حاضر دولت محلي لندن نسبت به بيست سال گذشته مسئوليت كمتري دارد. در بعضي از شهرها مركز شهر تنها بخشي از جمعيت را در خود جا داده است. براي مثال در مركز شهر نيويورك تنها هشت ميليون نفر زندگي مي‌كنند اين در حالي است كه بيش از 18 ميليون نفر در حومه اين شهر سكونت مي‌كنند. در سانفرانسيسكو هم وضعيت مشابهي وجود دارد. مركز اين شهر 777 هزار نفر جمعيت دارد ولي بيش از سه ميليون نفر در حومه آن زندگي مي‌كنند.با در نظر گرفتن 10 درصد رشد متوسط شهرنشيني پيش‌بيني مي‌شود كه بيهاي در جنوب چين تا سال 2020 بيشترين ميزان رشد جمعيت حومه‌نشين شهري را داشته باشد. حومه اين شهر كه دروازه ورودي چين محسوب مي‌شود در حال حاضر يک وچهاردهم ميليون را در خود جا داده است برآورد مي‌شود تا سال 2020 اين رقم به پنج و هشت دهم ميليون نفر برسد. شهرهاي ديگري كه رشد بيش از چهار درصد در سال دارند عبارتند از قاضي‌آباد (در هند)، ساناا (دريمن)، سورات (در هند)، كابل (در افغانستان)، باماكو (در مالي) و لاگوس (در نيجريه).بخارست (3/1- درصد)، سونيا (098/0- درصد)، بوداپست (068/0-درصد)، تورين (56/0- درصد)، اكاترينبرگ (52/0- درصد )، رم (46/0- درصد)، بيرمنگهام (12/0- درصد) و تايپه (11/0- درصد) در زمره شهرهايي هستند كه رشد جمعيت شهري آنها منفي است.با گسترش شهرنشيني براي ساكنان شهرهاي بزرگ و حومه آنها به طور روز افزوني در حال افزايش است اين امر نگراني‌هاي اساسي را براي شهرداران شهرها به وجود آورده است تامين نيازهاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي از مسائل عمده‌اي هستند كه توجه و سياست‌گذاري خاصي را مي‌طلبد.