شاخص كيفيت مسكن مناسب در محلات شهري

مفهوم مسكن علاوه بر مكان فيزيكي، كل محيط مسكوني را نيز در برمي گيرد كه شامل تمامي خدمات و تسهيلات ضروري موردنياز براي بهزيستن خانواده و طرحهاي اشتغال، آموزش و بهداشت افراد است. در واقع تعريف و مفهوم عام مسكن يك واحد مسكوني نيست بلكه كل محيط مسكوني را شامل مي شود. به عبارت ديگر مسكن چيزي بيش از يك سرپناه صرفا فيزيكي است و تمامي خدمات و تسهيلات عمومي لازم براي بهزيستن انسان را شامل مي شود و بايد حق تصرف نسبتا طولاني و مطمئن براي استفاده كننده آن فراهم باشددريافت رابطه توسعه پايدار و شهرسازي و اجزاي متشكله آن منجمله مسكن و مقولات متعدد مربوط به آن، موضوعي اساسي است. در واقع شناسايي ويژگي هاي شهر پايدار يا محيط پايدار در اقليم و فرهنگ خاص، موضوعي است كه عدم پرداختن به آن، امكان توفيق در برنامه ريزي براي جزئيات آن را تقليل مي دهد. پرداختن به شاخصه هاي مسكن به عنوان كليدي ترين ابزار برنامه ريزي و تشكيل دهنده، شالوده اصلي آن را مي توان از حساس ترين مراحل برنامه ريزي دانست. عرصه مسكن به منظور تامين رشد اجتماعي علاوه بر خود واحد مسكوني، محيط پيرامون آن را نيز در برمي گيرد.

نياز به مسكن دو بعد كمي و كيفي دارد؛ در بعد كمي نياز به مسكن، شناخت پديده ها و اموري را شامل مي شود كه به فقدان سرپناه و ميزان دسترسي به آن مربوط مي شود كه در واقع درجه پاسخگويي به نياز، بدون در نظر گرفتن كيفيت آن موردنظر است. در بعد كيفي مسائل و پديده هايي مطرح مي شوند كه به بي مسكني، بدمسكني و تنگ مسكني ارتباط دارند و آنچه مطرح است، نوع و شكل نياز است.

شاخص هاي كيفيت مسكن

به طور كلي عواملي در مسكن وجود دارد كه كيفيت را تعريف مي كنند. اينگونه عوامل در مقياس محله به شرح زير هستند:

۱ - فرم مطلوب مسكن

۲ - استحكام مسكن

۳ - امنيت مسكن

۴ - ايمني، راحتي و ميزان دسترسي و نيز فاصله مناسب ساكنان به تسهيلات و خدمات كالبدي محله

۵ - دسترسي به طبيعت و فضاهاي سبز باز

۶ - تامين تجهيزات و تاسيسات (زيرساخت ها) مورد نياز مسكن

۷ - همجواري مسكن با كاربري هاي سازگار

اين عوامل هفتگانه از مهم ترين معيارها و شاخص ها در تعريف و تبيين كيفيت مناسب مسكن هستند كه توجه به آنها در ساخت و ساز، انجام تمامي فعاليت هاي زندگي ساكنان را به سهولت و كارايي مطلوب امكان پذير ساخته و كمكي در جهت يافتن حيات زندگي پايدار شهري و ساخت و شكل مناسب براي شهر و مناطق شهري محسوب مي شوند.

فرم مطلوب مسكن

مسكن يكي از نيازهاي اصلي انسان است، از اين رو به منظور تامين آن و رسيدن به فرم مطلوب بايستي 5 عامل اساسي را مدنظر قرار داد كه عبارتند از: زمين، منابع مالي، نيروي انساني و فن آوري، مصالح ساختماني و مديريت و نظارت.

زمين و چگونگي (وسعت و شكل قطعات) آن تعيين كننده فرم مسكن است، همچنين نيروي انساني، تعيين كننده كيفيت ساخت و ساز بوده و منابع مالي بر كيفيت و چگونگي ساخت و ساز و چگونگي استفاده از مصالح و نوع آن موثر است. به منظور حركت صحيح عوامل در سه راس مثلث و برقراري ارتباط مابين آنها، مديريت و كنترل صحيح و قوانين مدون موردنياز است، هماهنگي تمامي اين عوامل موجب رسيدن به فرم مطلوب مسكن و بالا بردن سطح ارتقاي كيفي مي شود.

استحكام مسكن

رعايت مسائل فني و اصول و قضاوت مهندسي در طراحي و اجراي سازه ها بايستي همواره مدنظر مهندسان و معماران باشد، به همين جهت لزوم بررسي ژئوتكنيكي، بررسي مصالح ساختماني مقاوم، شناسايي گسل هاي موجود، شيوه هاي مقاوم سازي و لزوم تجديدنظر در آئين نامه ها و مقررات، كاملا محسوس است. علاوه بر مسائل فوق، با آشنايي مهندسان به تكنيك هاي مقاوم سازي مدرن و به روز «ردن اطلاعات مهندسان، مي توان الگو هاي مقاوم، ارزان و مناسب طراحي كرد.

امنيت مسكن

امنيت، در واقع حفاظت از مسكن و وسايل آن در مقابل عوامل مستقيم و غيرمستقيم است كه موجب ضرر رساندن به مسكن و در واقع عدم امنيت آن مي شود. عوامل مستقيم كه امنيت را به خطر مي اندازند شامل دزدي، آتش سوزي و... هستند. عوامل غيرمستقيم نيز، آلوده كردن آب، هوا و زمين است. البته در اين مقوله مي توان از عوامل طبيعي همچون سيل، زلزله، توفان، حركت ماسه هاي روان و... نيز نام برد كه تمامي اين عوامل مخل امنيت مسكن و ساكنان آن است و در واقع بر كيفيت مسكن تاثير سوء مي گذارد، پس معيار مصونيت در مقابل سوانح طبيعي از ديگر عوامل مطرح است. مقوله ديگري كه در امنيت بايستي مدنظر قرار گيرد، امنيت نحوه تصرف مسكن است. امنيت نحوه تصرف سبب مي شود كه خانوار ساكن در واحد مسكوني، از نظر دورنماي سكونت خود احساس ايمني كند و اين امر آسايش رواني بيشتري براي آنها ايجاد مي كند.

ايمني، راحتي و ميزان دسترسي

در نظر گرفتن تسهيلات و خدمات مناسب، موجب افزايش سطح ارتقاي بهداشت مسكن و در نتيجه سلامتي ساكنان آن مي شود، از جمله عوامل موثر در اين مقوله را مي توان درصد برخورداري واحدهاي مسكوني از يك، دو و سه اتاق خواب، ميزان برخورداري از خدمات اساسي همچون شبكه برق سراسري، گاز لوله كشي، تسهيلات آشپزخانه، تلفن، كولر، سيستم فاضلاب و ... دانست.

دسترسي به طبيعت و فضاهاي سبز باز

مي توان گفت فضاي سبز از مهم ترين ابزارهاي دستيابي به توسعه پايدار است؛ بايد توجه داشت كه افزايش جمعيت نياز به تامين فضاي سبز عمومي را افزايش مي دهد. با همه اهميتي كه فضاي سبز مفيد در محلات شهري دارد، بايد اين واقعيت را پذيرفت كه اهميت حياتي فضاي سبز را نبايد در رويارويي با ديگر كاربري هاي حياتي شهري قرار داد. به طور كلي بايد رابطه و تناسبي معقول بين فضاهاي ساخته شده و فضاهاي طبيعي در محلات شهري وجود داشته باشد. فضاهاي سبز در زندگي شلوغ، پيچيده و ناآرام شهرها، گويي تنها عنصر آرامش بخش و پالاينده هستند. استفاده از درخت و فضاي سبز بايد به عنوان جزء لاينفك طراحي فضاي محلات شهري مورد توجه طراحان قرار گيرد.هر گياه سبز هر چند كوچك، نقش خود را در تلطيف هوا، گرفتن و غبار آن، ايجاد آرامش بصري- رواني، رفع آلودگي صوتي، توليد اكسيژن موردنياز شهروندان، سايه و... ايفا مي كند. فضاهاي سبز در محلات، منظر محله را بهبود مي بخشند، باعث زيبايي محيط مي شوند، نقش پالايشي دارند، باعث افزايش رطوبت و كاهش دماي هوا مي شوند، سهم مهمي در برآورده كردن نياز تفريحي و تفرجي ساكنان محله دارند و...

به طور كلي استفاده از درخت بخصوص براي بالا بردن كيفيت فضاهاي كالبدي، مكمل سكونت يا به عبارتي موقعيت نسبي مسكن، مي بايست مورد توجه قرار گيرد.

زيرساخت هاي مورد نياز مسكن

تاسيسات و زيرساخت هاي شهري، طيف وسيعي از عناصر شهري را كه اكثرا احداث شده، ثابت و ساختماني اند، در برمي گيرد. در نگاهي كلي، مي توان زيرساخت هاي شهري را شامل تمامي عناصري دانست كه تامين نيازهاي مختلف ساكنان محلات شهري را در زمينه هاي مختلف سكونت، فعاليت، استراحت، فراغت و به طور كلي بالا بردن كيفيت زندگي شهري بر عهده دارند. به عبارتي، مجموعه عناصر فيزيكي موجود و لازمي كه كاركردهاي مختلف شهري را ميسر مي سازند و باعث تركيب و تشكيل فضاهاي شهري مي شوند، زيرساخت شهري ناميده مي شوند.

تاسيسات زيربنايي در محلات شهري در راس مسائل كيفي زندگي است. تاسيسات و زيرساخت هاي شهري از معيارهاي اصلي بررسي و تعريف شهر سالم است. مقوله تاسيسات زيربنايي شهري مستقيما با كيفيت سكونت شهري ارتباط مي يابد و مفاهيم متفاوتي همچون سرپناه، خانه و مسكن را پيش مي آورد؛ در مقايسه اينها با هم، فرق سرپناه با خانه مشخص مي شود. سرپناه صرفا انسان را از عوامل طبيعي محافظت مي كند، ولي فاقد مشخصات لازم براي تامين آسايش و پاسخگويي به نيازهاي مختلف است. خانه هم از نظر طراحي و هم از نظر فيزيكي مي تواند كامل باشد و نيازهاي انسان و خانوار را در داخل فضاي خود تامين كند. اما براي اينكه خانه به مسكن يا محيط مسكوني تبديل شود، بايد شرايطي ديگر هم داشته باشد. حلقه اتصال خانه به مسكن، تاسيسات زيربنايي و تجهيزات شهري است؛ يعني چنانچه شبكه فاضلاب براي محيط مسكوني تاسيس نشود، يا دسترسي خانه به محل كار يا به محل ساير فعاليت هاي اجتماعي به نحو درست و مطلوب تامين نشود، بايد گفت هنوز معيارهاي مسكن و محيط مسكوني تحقق نيافته است. بدين ترتيب تاسيسات زيربنايي تبديل كننده خانه به مسكن است.

بدين ترتيب، ملاحظه مي شود كه تاسيسات شهري بخش تعيين كننده اي از كالبد محلات شهري را تشكيل مي دهند كه زمينه و بستر مناسبي را براي كاركردهاي مختلف اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي محلات فراهم ساخته، موجب آسايش و راحتي ساكنان محلات شهر مي شوند.

همجواري با كاربري هاي سازگار

به طور كلي كاربري هايي كه در حوزه نفوذ يكديگر قرار مي گيرند بايد از نظر سنخيت و همخواني فعاليت با يكديگر منطبق بوده، موجب مزاحمت و مانع انجام فعاليت ي«ديگر نشوند.

عمده ترين تلاش شهرسازي، بايد جداسازي كاربري هاي ناسازگار با كاربري مسكوني در محلات شهري باشد. كاربري هايي كه دود، بو، صدا و شلوغي توليد مي كنند، بايد از كاربري هاي ديگر، بويژه كاربري مسكوني، فرهنگي و اجتماعي جدا شوند. اين جدايي مطلق نيست، بلكه در برخي مواقع مي توان با تمهيداتي، اثرات سوء كاربري هاي مزاحم را محدود كرد. در جدايي فضايي كاربري ها، فاكتورهاي هزينه، سود و خودبسندگي نسبي آنها موردنظر قرار مي گيرد.

جدايي فضايي عملكردها فقط به فعاليت هاي شخصي نظير كشتارگاه، چرم سازي و فلزكاري اختصاص ندارد، بلكه در مورد كاربري هاي كوچك مزاحم نيز صدق مي كند (مانند يك مغازه چوب بري يا در و پنجره سازي و حتي يك دكه فروش نفت در يك محله مسكوني كه امكان دارد مورد اعتراض ساكنان آن محل قرار گيرد).

كالبد يك شهر

مقاله حاضر سعي دارد تا ضمن ارايه تعريفي روشن براي آنچه كه آن را محيط فرهنگي _ كالبدي شهر تعبير كرده است، به تبيين ارتباط ميان كيفيت زندگي اين محيط با ساختار نظام مديريت شهري بپردازد.نگارنده معتقد است تمام فراز و فرودهاي مديريتي كه محيط كالبدي _ فرهنگي _ (به عبارت مصطلح‌تر بافت تاريخي) شهرها را پيش از اين متاثر ساخته است، چه آن زمان كه به دور آن حصاري كشيده و مديريت آن را خارج از حوزه اختيار مديران محلي شهر تعريف كرده و تعامل آن را با فضاي زنده شهري محدود ساخته‌اند و يا آن زمان كه بي‌نگاه به ارزش‌هاي آن، رفتاري همسان را در تعامل با او جايز شمرده‌اند، همواره آگاهانه و يا ناآگاهانه در پي كاهش ارزش‌هاي فرهنگي و نهايتا تخريب كالبدي آن بوده است. اين خود گاه به دليل عدم تعريف ساز و كار مديريتي منطبق بر شرايط و گاه به دليل عدم شناخت و نقصان دانش كافي بوده است.در اين ميان به نظر مي‌رسد كه تنها راه نجات و بهره‌برداري از ارزش‌هاي نهفته در اين محيط برقراري ارتباطي آگاهانه، متقارن، منظم و مبتني بر محدوديت‌ها و امكانات آن با ساير اجزا و عناصر شهر است. تبيين نوع و كيفيت چنين ارتباطي در كنار بسياري از تعاملات ميان محيطي ديگر شهر به عهده نظام مديريت شهري است.چنين نظامي مي‌تواند و بايد از يك سو با توجه به الزامات ملي و دستگاه‌هاي اجرايي سياستگذار، علاوه بر اعتلاي فضاي ذهني و دانش تجربي، سياست‌هاي كلان خود را سامان دهد و از ديگر سو در عرصه كاملا مشاركت جويانه زمينه‌هاي اجرايي برقراري ارتباط پيش گفته را فراهم آورد. لازم است كه در ابتدا با نگاهي به اصلي‌ترين واژه بحث _ يعني شهر _ مروري بر مفاهيمي كه مترادف اين واژه قرار گرفته‌اند صورت گيرد.در اين مرور بيش از آن كه انتخاب يا ترسيم يك معنا و تعريف مد نظر باشد، تحديد فضاي ذهني مشترك مخاطب دنبال مي‌شود.در حقيقت در صورت تفاهمي در خصوص اين فضاي معنايي، قسمت عمده‌اي از مستندات بحث فراهم آمده است. البته اين نكته نيز بر اهميت اين تفاهم مي‌افزايد كه بسياري از مباحث بي‌فرجام در حوزه نظر و همچنين مشكلات عمده موجود در شهرها و نابساماني‌هاي عرصه مديريت آنها كه انگار هيچ گاه سر و سامان ندارند ناشي از اين عدم تفاهم و در بسياري از اوقات عدم فهم دقيق موضوع نزد شهروندان، نظام مديريت شهري و مسئولان ذي‌ربط است.                                                                                                                                                                                                             
1. شهر                           

براي شهر تعاريف مختلفي را مي‌توان ارايه داد: «تعاريف عددي، تعاريف حقوقي، تعاريف تاريخي و جز آن. ولي نكته اينجاست كه با ارايه هر تعريف از اين نوع در حقيقت، بر پاره‌اي از ويژگي‌هاي شهر تاكيد مي‌شود و شايد تعاريفي از اين دست، پيش از آن كه گرهي بگشايند گمراه كننده باشند. به نظر مي‌رسد مفهوم شهر به اندازه خود آن، پيچيده، غيرثابت و چند بعدي هست «شهر مجموعه‌اي از تركيب عوامل طبيعي،‌ اجتماعي و محيط‌هاي ساخته شده به وسيله انسان كه ... جمعيت در اين مجموعه به صور منظمي درآمده و آداب و رسومي را براي خود ابداع كرده است.»«لايه‌هايي از محيط‌هاي خلق شده و اشكال اجتماعي هستند كه فضاي طبيعي را دگرگون مي‌سازند و روي آن جاي مي‌گيرند، با گذشت زمان انباشته مي‌شوند و همگي در كنار هم فضاي شهري را مي‌سازند. بدين ترتيب، شهر پديده‌اي اجتماعي _ مكاني است، با بعدي زماني كه ذاتي اما مدني است. شهر «محصولي از زمان» است، «خلقتي است تاريخي»، در بر گيرنده تاريخ و بدين علت، خود فرآيندي است تاريخي.»«شهر مكان زندگي مردمي است كه تحرك، رمز تشكيل و توسعه و استمرار آنان است: تحرك در فضاي اجتماعي و اجتماعي _ فرهنگي، تحرك در فضاي اقتصادي و اقتصادي _ اجتماعي و تحرك در فضاي مكاني. اين تحرك‌ها در تمامي مكان‌هاي شهر و سرزمين آن اثر ملموس مي‌گذارد و سازنده شكلي جديد از معادله‌اي مي‌شود كه هيچ گاه پايدار نمي‌ماند.»                                                                                 
تمامي تعاريف پيش گفته بر نكته‌اي واحد تكيه دارند و آن محيط‌ها و يا لايه‌هاي متفاوت و درگير ساخت فضاي شهري است.                                                                                     
شهر در هر لحظه و زمان كيفيت زندگي خود را وامدار تعامل ميان محيط انساني با ويژگي‌هاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي خاص خود از يك سو و محيط كالبدي به مفهوم فضاي ساخته شده از سوي ديگر است و اين در حالي است كه هر دوي اين عرصه‌ها با ارتباطي متقابل، فضاي طبيعي شهر را از طريق تصميمات و دخالت‌هايي كه در آن به اقتضاي احتياجات‌شان داشته‌اند، دگرگون ساخته‌اند. البته محيط طبيعي نيز پيش از اين به واسطه محدوديت‌ها و امكاناتش و به عنوان بستر عمومي شكل‌گيري همه تحركات در عرصه شهر، هم ويژگي‌هاي فضاي كالبدي را متاثر ساخته و هم شرايط فيزيولوژيكي اجتماعي و فرهنگي ساكنان شهر را تحت تاثير قرار داده است.از اين طريق چيستي و معناي زندگي شهر در هر زمان و به ازاي هر اتفاق تازه، عبارت است از حاصل فرآيند اندركنش محيط‌هاي درگير ساخت شهر؛ و تا آن جا كه در عرصه اين تعامل توازن ميان اجزا برقرار است، زندگي شهر كيفيتي مطلوب دارد و يكي از نشانه‌هاي آن مطلوبيت كيفيت فضاهاي شهري است.البته توازن به معناي سكون و بودن نيست. هر جا كه شعور ذاتي شهر و يا نظامي هوشمند كه مديريت شهر را بر عهده دارد توان تعيين وزن مناسب براي كنش‌هاي ناشي از عرصه‌هاي گوناگون شهر را در فرآيند شدن و تغيير دارا باشد، به رغم تحرك وصف‌ناپذير و رشد و توسعه فضايي شهر شاهد پايداري آن خواهيم بود.در ادامه با نگاه به بستر مناسبي كه با تعريف شهر براي ارايه بحث فراهم آمد، ويژگي‌هاي محيط كالبدي فرهنگي شهر بازشناسي خواهد شد.