منابع اصلی برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای

     ۱- یالپانیان، علی؛ مجموعه نکات و پرسشهای چهارگزینه‌ای طبقه‌بندی شده کنکور کارشناسی‌ارشد                   شهرسازی (برنامه‌ریزی و طراحی شهری)؛ 1385.

2.      یالپانیان، علی، جزوه خلاصه مباحث کنکور کارشناسی‌ارشد شهرسازی، 1385.

3.      زياری، کرامت ا....؛ اصول و روشهای برنامه ريزی منطقه ای؛ يزد: دانشگاه يزد؛ 1378.

4.      مشهدی زاده دهاقانی، ناصر؛ تحليلی از ويژگيهای برنامه ريزی شهری در ايران؛ تهران: دانشگاه علم و صنعت ايران؛ چاپ سوم؛ 1378

5.      شيعه، اسماعيل؛ مقدمه ای بر مبانی برنامه ريزی شهری؛ تهران: دانشگاه علم و صنعت ايران، مرکز انتشارات، 1379.

6.      شیعه، اسماعیل؛ با شهر و منطقه در ايران؛ تهران: دانشگاه علم و صنعت؛ 1378.

7.      موريس، جيمز؛ تاريخ شکل شهر، تا انقلاب صنعتی؛ ترجمه: راضيه رضازاده؛ تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ايران، چاپ دوم، 1374.

8.      زياری، کرامت ا...؛ برنامه ريزی شهرهای جديد؛ تهران: سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)؛ 1379.

9.      حبیبی، سید محسن؛ از شار تا شهر؛ تهران: دانشگاه تهران؛ 1378.

10.  مجتهدزاده، غلامحسين؛ برنامه ريزی شهری در ايران- انتشارات پيام نور

11.  کتاب سبز (راهنمای شهرداريها)-جلد پنجم: طرحهای شهری در ايران

12.  معصومی اشکوری،سيد حسن؛اصول و مبانی برنامه ريزی منطقه ای؛1376

13.  دانشور، تورج، طرح ريزی کالبدی و برنامه ريزی منطقه ای در ايران، آذرخش، چاپ اول 1381

14.  احسن، مجيد ، مجموعه قوانين و مقررات شهرسازی، مرکز مطالعات و تحقيقات شهرسازی و معماری ايران، چاپ اول 1382

15.  ربانی، رسول، جامعه شناسی شهری، سمت، چاپ اول 1381

16.  قريب، فريدون؛ شبکه ارتباطی در طراحی شهری؛ تهران: دانشگاه تهران؛ 1376.

17. استروفسکی، واتسلاف؛ شهرسازي معاصر، از نخستين سرچشمه‌ها تا منشور آتن؛ ترجمه: لادن اعتضادی؛ تهران: مرکز نشر دانشگاهی؛ 1378.

18.  برآبادی، محمود؛ الفبای شهر (مجموعه مقالات ماهنامه شهرداریها)؛ تهران: سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور؛ 1384.

19.  کامروا، سیدمحمدعلی؛ مقدمه‌ای بر شهرسازی معاصر ایران؛ تهران: دانشگاه تهران؛ 1384.

تاریخچه طرح های شهری ایران

قبل از تهیه طرحهای شهری به شکل متداول کنونی ، طرح پیشنهادی شهر همدان، به عنوان اولین طرح شهری ، توسط کارل فریش ، مهندس چرم ساز، تهیه و به وزارت داخله پیشنهاد شد و در آبان ماه سال 1310 به تصویب وزارت داخله رسید. همچنین در سال 1324 ، بخش شهرسازی و طرحریزی در سازمانی موسوم به « سازمان اصل چهار ترومن» در ایران تشکیل شد و مسئولیت آن برعهده چند مهندس شهرساز، از جمله دکتر تورسن و مهندس گیبس ، نهاده شد. این عده نیز برای اولین بار مطالعات و طرحریزی سه شهر شیراز، اصفهان و سنندج را به زبان انگلیسی تهیه کردند .علاوه بر این ، سربازان گروه صلح با امضای قراردادی بین هیئت عمران بین المللی آمریکا و وزارت کشور در دهه 30، به ایران آمدند و در وزارت کشور مشغول به کار شدند و برای بیشتر شهرها، طرح شبکه‌بندی و گذربندی تهیه کردند طرحهای شهری با کیفیتی که در حال حاضر در کشور متداول است، از ابتدای برنامه سوم عمرانی کشور  آغاز شد. در سالهای اول اجرای برنامه عمرانی سوم، قرارداد تهیه طرح جامع بین سازمان برنامه و بودجه و تعدادی از مشاوران منعقد گردید. تا اینکه در سال 1343 وزارت آبادانی و مسکن و به دنبال آن شورای عالی شهرسازی تأسیس شد و نظارت در کار تهیه طرحهای جامع شهرهایی که قرارداد آنها قبلاً منعقد شده بود به عهده دبیرخانه شورای عالی شهرسازی محول شد و پس از مدتی عقد قراردادهای جدید در این مورد به دبیرخانه مذکور واگذار گردید اولین طرحی که به تصویب شورای عالی شهرسازی رسید، طرح جامع بندرلنگه بود که در سال 1345 تصویب شد. پس از آن در سال 1346، طرح جامع شهرهای بندرعباس، تهران، تبریز، قزوین و رشت به تصویب رسید. در سال 1347 نیز طرح جامع شهرهایی چون بندرانزلی ، همدان، اهواز، بابل و بابلسر به تصویب رسید و روند تصویب طرحها در شورای عالی شهرسازی همچنان ادامه یافت ، به طوری که تا پایان سال 1378، 219 طرح جامع شهری به تصویب رسید. (وزارت مسکن و شهرسازی، .

اگرداده هاي ماهواره اي را با عكسهاي هوائي مقايسه نمائيم پي به حجم عظيم اين اطلاعات خواهيم برد

الف ـ عكسهاي هوائي در اغلب كشور ها از جمله ايران در فواصل زماني طولاني وصرف وقت زيادي تهيه مي شوند، به عنوان مثال در ايران دو دوره پوشش سراسري عكسبر داري هوائي انجام گرفته است كه يك بار سال 1334 (ه.ش.) و دوره دوم حدود 40 سال بعد بوده است، در حاليــكه ماهواره هـا از  هر 15 دقيقه (ماهـواره GEOES)، هر 2 روز (ماهـواره (ASTER،  هر 16 روز (ماهواره لندست) تا 6 ماه (ماهواره اروپايي ERS)،  پوشش كاملي از سطح زمين را با تنوعي از باندهاي طيفي ارائه ميدهند كه به هيچ وجه قابل مقايسه با تعداد كم عكسهاي هوائي گردآوري شده از معدود مناطق سطح زمين نمي باشد.

ب ـ هر فريم تصوير ماهواره اي پوشش وسيعي از سطح زمين را يك جا نمايش ميدهد. به عنوان مثال يك فريم TM با ابعاد 185×185كيلومتر وسعتي معادل 3400000 هكتار را پوشش مي دهد كه اگر بخواهيم با عكس هوائي همين سطح را پوشش دهيم به 2200 قطعه عكس هوائي نياز است و سطح موزائيك شده آن 88 متر مربع خواهد شد كه عملاً كار بر روي آن غير ممكن است.

ج ـ استخراج اطلاعات از اين دو نوع از نظر وقت و هزينه ها كاملا متفاوت مي باشد. به عنوان مثال همان 3400000 هكتار را در نظر مي گيريم كه تنها با يك فريم ماهواره اي پوشش داده  مي شود، اين فريم در كسري از روز نمونه برداري و پديده هاي آن توسط سيستم كامپيوتري   طبقه بندي ميشوند در حاليكه براي تشخيص و تفكيك پديده هاي مورد نظر در عكسهاي هوائي (2200 قطعه) ده ها روز وقت لازم است.

د ـ هنگام طبقه بندي پديده ها و تفكيك آنها در عكسهاي هوائي چون تفكيك دستي صورت مي گيرد دقت مكاني به اندازه چندين پيكسل است ولي در طبقه بندي تصاوير ماهواره اي به روش رقومي، دقت مكاني به اندازه تك پيكسلها است. البته لازم به ذكر است كه هر فريم تصوير ماهواره اي از تعداد زيادي پيكسل تشكيل شده است. مثلاً هر فريم  TMاز 38 ميليون پيكسل تشكيل شده است و ما براي طبقه بندي آن تقريباً 1 درصد پيكسلها را نمونه برداري مي كنيم و بقيه پيكسلها را سيستم كامپيوتري و نرم افزارهاي RS طبقه بندي مي نمايند، در واقع هر فريم TM ماتريسي به ابعاد 6166×6166 مي باشد و سيستم آنرا در چند دقيقه تجزيه و تحليل مي نمايد در حاليكه حل چنين ماتريسي به روش دستي غير ممكن بوده يا به قرنها زمان نياز دارد.

توسعه شهري پایدار: از فكر تا عمل

رشد فزاینده جمعیت جهان آثار اساسی و اغلب فاجعه آمیزی بر زیستگاههای طبیعی کره زمین داشته است. مصرف بیرویه منابع تجدید ناپذیر انرژی، تخریب جنگلها و انقراض گونه های گیاهی و حیوانی از جمله این آثار است. بسیاری بر این باورند که گرم شدن کره زمین که بر اثر رشد جمعیت، شهرنشینی و مصرف بیرویه و غیر مسوولانه به وقوع پیوسته، شهرها را مورد تهدید جدی قرار داده و خسارات جبران ناپذیری بر آب و هوای کلی جهان وارد کرده است. شهرسازی ما به تبعیت از الگوی کلاسیک توسعه و پیروی کورکورانه از مدلهای کلیشه ای توسعه شهری که نسبت به شرایط و خصوصیات بومی بی اعتنا است، نه تنها شرایط ناپایداری را در شهرها پدید آورده، بلکه ناپایداری مناطق اطراف را نیز به دنبال داشته است (بحرینی الف، 1378). به نظر می رسد مفاهیم توسعه پایدار به خوبی با اهداف مقاصد شهرسازی نوین سازگار باشد و بنابراین بتوان به عنوان وسیله موثری برای تحقق اهداف پایداری از آن استفاده به عمل آورد (بحرینی ب، 1378). بسیاری از دانشمندان، تحلیل گران و حتی سیاستمداران معتقدند که تغییر وضعیت کنونی شهرها به سوی پایداری مستلزم یک تحول در تفکر با یک تغییر بنیادی در نحوه فکر و عمل ما است. لیکن کمتر کسی پا را از این فراتر گذاشته و خصوصیات و راههای عملی چنین تحولی را بیان کرده است. (بحرینی،1375). در این مقاله سعی می شود پس از مروری بر مبدا و منشا مفهوم پایداری، تعاریف و اهداف پایداری و شناخت کاربرد مفهوم پایداری  در توسعه شهری، راهها و زمینه های تحقق عملی پایداری در شهرها مورد بررسی قرار گرفته، چارچوب مناسبی برای این امر ارایه گردد.

مشاركت و مديريت شهري

GIS

(Geographic Information System)

*نقشه برداری در ایران

ایرانیان باستان نقش برجسته‌ای در پایه گذاری علم نقشه برداری داشته اند. اکتشافات دریایی که از زمان گذشته انجام گرفته است موید این مطلب است . در ایران باستان می‌‌توانستند عرض جغرافیایی را تعیین کنند ولی تعیین طول جغرافیایی با دشواری بسیار همراه بوده است .آنها برای مسافرتهای خود نیاز به نقشه داشتند و نقشه هایی نیز بدون توجه به فواصل رسم می شده است .تعیین موقعیت در روی زمین و فراهم آوردن هر گونه نقشه در جهان باستان نیز نیاز به در دست داشتن ابزارها و بهره وری ا ز قواعدی داشته است .مصریان روشهایی برای اندازه گیری ارتفاع بین دو نقطه و تعیین فاصله افقی آندو داشته‌اند طناب، ترازو گونیا از ابزارهای نخستین نقشه برداری بوده‌اند و کم کم تراز و خط کش و پرگار به آن افزوده گشت. دانشمندان ایرانی به کمک استرلاب عرض جغرافیایی و با استفاده از ساعت آبی طول جغرافیایی را در هر نقطه از مرز اندازه گیری می‌‌کردند. ابوریحان بیرونی دانشمند بزرگ ایرانی در زمینه‌های گوناگون اندازه گیری نجومی ،و فواصل بین شهرها ،مطالعات بسیار ارزنده‌ای انجام داده است نقشه برداران قدیم برای تعیین امتداد، فاصله و زاویه وسایلی ساخته بودند که نخستین آنها ریسمان بود و همچنین برای تعیین تراز افقی تراز هایی ساخته بودند و این تراز در طول تاریخ فرمهای گوناگونی به خود گرفته است. کهن‌ترین آن تراز آبی بوده است که نوع تکامل یافته تر آن همان شیلنگ تراز است که بناهای امروزی از آن استفاده می‌‌کنند.

*دوربین تئودولیت

کرجی دانشمند ایرانی مخترع دستگاههای با ارزشی بوده است. وی را می‌‌توان مخترع نخستین دوربین تئودولیت به شمار آورد. وی صفحه‌ای را مدرج کرده و لوله‌ای با قابلیت گردش 360 درجه برروی آن سوار کرد و این صفحه توسط زنجیری آویزان می‌‌شد و توسط شاقولی بر روی آن عمود می‌شد که با آن زوایای بین دو نقطه را می‌‌خواند و با استفاده از تئوریهای مثلثات ارتفاع کوه ها و اختلاف بلندی ها را بدست می‌‌آورد ..اختراع قطب نما را نیزبه ایرانیان نسبت می‌‌دهند

*مفهوم GIS

مخفف Geographic Information System به معنی سیستم اطلاعات جغرافیایی می باشد.

سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) بستری برای ذخیره ، نگهداری ، مدیریت و تجزیه و تحلیل اطلاعات جغرافیایی می باشد و جهت کار همزمان با داده هایی که وابستگی مکانی (جغرافیایی) و توصیفی دارند، طراحی شده است.

برای بهره گیری صحیح از قابلیتهای یک GIS، در درجه اول نیاز به درک صحیح از سیستم GIS و سپس ساختار اطلاعات در آن میباشد.جهت پیاده سازی یک سیستم GIS ، توجه به ماهیت و ساختار اطلاعات جغرافیایی متشکله آن که رکن اساسی هر سیستمGIS را تشکیل داده و توانمندیها و پتانسیلهای آن را تعیین میکند، اجتناب ناپذیر است. سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) یک سیستم کامپیوتر مبنا می باشد که به عنوان یک مجموعه متشکل از سخت افزار، نرم افزار، اطلاعات جغرافیایی، نیروی انسانی و مدلهای پردازش داده، به منظور تولید، ذخیره سازی، نمایش، بازاریابی، پردازش، بهنگام رسانی و... اطلاعات جغرافیایی مربوط به عوارض و پدیده های مختلف، مورد استفاده قرارمی گیرد.

*وظایف اصلی یک سیستم اطلاعات جغرافیایی

یک سیستم اطلاعات جغرافیایی ( GIS)، اصولاً شش فعالیت اصلی زیر را شامل می‌شود‌:

• ورود اطلاعات

• دستکاری و ویرایش اطلاعات

• مدیریت اطلاعات

• پرسش و پاسخ و تجربه و تحلیل اطلاعات

• نمایش اطلاعات

بقيه در ادامه مطلب .....

بزرگراه‌ها، شريان حياتي پايتخت (تهران)

كاركرد بزرگراه‌ها براي ايجاد يك زنجيره بزرگ براي كاهش بار ترافيك.

گرچه بسياري معتقدند كه نهضت بزرگراه‌سازي در تهران و ديگر شهرهاي بزرگ ايران بيشتر محصول تسلط نگاه تبليغاتي است، اما نمي توان از كاركرد اين بزرگراه‌ها براي ايجاد يك زنجيره بزرگ براي كاهش بار ترافيك غافل شد. شايد از اين‌رو براحتي بتوان با مقايسه اجمالي از مقدار بزرگراه‌ها در تهران و ساير شهرهاي بزرگ جهان به بحران نظام حمل و نقل در پايتخت بيشتر پي برد. به عنوان نمونه در حالي كه تهران داراي 273 كيلومتر بزرگراه است كلانشهرهايي چون لندن و مادريد به ترتيب داراي 100و 247 كيلومتر بزرگراه هستند. اين درحالي است كه تنها شهري مانند لندن داراي مساحت مشابه با تهران است و شهر مادريد نيز از نظر مساحت از شهر تهران بزرگتر بوده. بنابراين داشتن اين اندازه از بزرگراه در ساير شهر‌ها بيانگر مناسب بودن نظام حمل و نقل آنان است. بي ترديد بزرگراه‌هاي تهران هم اكنون مشكلات بسياري در برقراري يك نظام هماهنگ و يك پارچه داشته اند. وجود پل‌هاي عابر پياده و عدم استفاده شهروندان از اين سيستم يكي از رويكردهاي نامناسب در حوزه ترافيك و حفظ فرهنگ آن است. اگر روزگاري در طراحي تهران بزرگراه‌ها را به عنوان رينگ‌هاي خارج از شهر قلمداد مي‌كردند و براي دسترسي آسان شهروندان به شمال يا جنوب شهر بزرگراه‌هاي شمالي- جنوبي طراحي مي شد اما امروزه به دليل مهاجرت روزافزون و گسترش ناموزون و مهار نشدني شهر ناگهان اين بزرگراه‌ها كه قرار بود در حاشيه شهر جاي داشته باشند به يكباره درون شهر آمدند و از حاشيه به متن روابط و مناسبات شهري نفوذ كردند. در اين حالت بديهي است كه هم خودروها در استفاده از بزرگراه‌ها دچار مشكل شوند و هم شهرونداني كه در مناطق مختلف زندگي مي‌كنند براي دسترسي آسان به مراكز محلي راهي براي عبور از بزرگراه‌ها براي خود بجويند. در واقع مي توان گفت كه بافت‌هاي شهري به وسيله بزرگراهها پاره شده‌اند و بافت‌هاي تاريخي و زيست‌محيطي نيز در آستانه انهدام.

توزيع مديريت با ابزار اقتصاد

طي 40 سال گذشته بسياري از كشورهاي عقب‌مانده دنيا يا به تعبيري جهان سوم، مسير توسعه خود را به سرعت پيموده و امروز به كشورهايي پيشرفته و توسعه‌يافته مبدل گشته‌اند.

 از جمله اين كشورها مي‌توان به مالزي، كره جنوبي، تايوان، هنگ‌كنگ، چين، امارات و امثالهم اشاره كرد كه اگرچه هنوز به آنها نام «در حال ‌توسعه» اطلاق مي‌شود اما كيفيت زندگي و استانداردهاي زندگي در اين كشورها در سطح بسيار بالايي (به نسبت ديگر كشورهاي «كمتر توسعه ‌يافته») قرار دارد. استراتژي محوري چنين تغيير و تحولي، «آزادسازي و بكارگيري مناسب و هوشمندانه پتانسيل‌هاي مختلف جامعه» است. اكثر جوامع عقب‌مانده با مشكلِ نبودِ استعدادهاي بالقوه و منابع طبيعي و انساني مواجه نيستند، بلكه از نبود «نگاه توسعه‌گرا» و «مديريت و برنامه‌ريزي صحيح» رنج مي‌برند.

 بخش عمده‌اي از ظرفيت‌ها و توانمندي‌هاي توسعه در بخش خصوصي نهفته است كه متاسفانه رويكردهاي دولت‌محور مانع از ظهور و شكوفايي اين استعدادهاي بالقوه مي‌شود. اين رويكردها از چند مشكل اساسي همچون كوته‌انديشي، عدم‌انعطاف، عدم‌كارآيي و اثربخشي، جزئي‌نگري، نبود منابع كافي، عدم‌خلاقيت و نوآوري و نبود آينده‌نگري برخوردارند. درك اين نكته، بسيار اساسي است كه بدون مشاركت تمامي بخش‌هاي جامعه نمي‌توان به موفقيت قابل‌توجه و پايداري در كشور دست يافت.

يكي از مهم‌ترين حوزه‌هاي توسعه ملي، «توسعه شهري» محسوب مي‌شود كه از طريق مديريت يكپارچه و مشاركتي شهري محقق مي‌شود. به هر حال بخش دولتي (در تمامي كشورهاي جهان) با محدوديت‌هاي مختلفي مواجه است كه مديران دولتي را از دستيابي به اهداف مطلوب و ايجاد شهرهايي توسعه‌يافته باز مي‌دارد. به همين جهت سياستگذاران و مديران ارشد شهري بايد بكوشند با نگاهي كل‌نگرانه و توسعه‌گرا، به جذب و جلب تمامي مشاركت‌هاي ممكن و آزادسازي پتانسيل‌هاي موجود و خلق توانايي‌هاي جديد (در راستاي توسعه فضاي شهري) بپردازند.

مشاركت بخش‌خصوصي در توسعه شهري

متاسفانه به‌رغم تغيير نگاه مديريتي كلان كشور مبني بر كاستن از بار دولت و توسعه بخش خصوصي توام با بكارگيري توانمندي‌هاي بخش خصوصي، هنوز توفيق چنداني در اين مورد به دست نيامده است (حتي اگر بعضاً تبعات و اثرات منفي نيز به بار نياورده باشد!). به هر تقدير، از مطالعه تجربيات داخلي و خارجي در اين زمينه مي‌توان راهكارهاي ذيل را مختصراً برشمرد:

 1. توسعه فرهنگ مشاركت در جامعه:

فرهنگ‌سازي و بسترسازي مناسب براي مشاركت كل جامعه در ساخت محيط زندگي خودشان، يكي از مهم‌ترين راهكارهاي توسعه شهري محسوب مي‌شود. بايد از طريق برنامه‌هاي آموزشي، فرهنگي و علمي مختلف و مستمر كوشيد تا شهروندان را نسبت به مسائل محيط زندگي‌شان حساس نموده و آنان را نسبت به بهبود شرايط شهري خودشان تحريك نمود.نكته اصلي مربوط به جاانداختن اين نكته است كه نبايد شهروندان بينديشند توسعه امكانات شهري صرفاً از طريق شهرداري انجام مي‌شود يا برعهده شهرداري است بلكه بايد همگي آنها بخشي از كار را (در حد خود) برعهده بگيرند. ايجاد فرهنگ مشاركت عمومي نقطه آغازين حركت توسعه پايدار است. شعار «شهر ما، خانه ما» نيز در پي چنين مقصودي برآمده است.

2. انگيزش:

ايجاد انگيزه در مردم (بالاخص بخش خصوصي) در توسعه شهر، امر بسيار حياتي و پيچيده‌اي است كه نمي‌توان الگوي كلي‌ و نسخه عمومي را براي آن ارائه داد. بلكه مديران بايد بكوشند بر مبناي شناخت بافت اجتماعي جامعه خود، الگوي بومي مناسب را يافته و بكار بندند. انگيزش داراي سطوح مختلف و مخاطبان متفاوت است.

 جنس انگيزه بسياري از مردم، «محله‌اي»، «منطقه‌اي»، «شهري»، «استاني»، «ملي»، «مذهبي»، «فرهنگي»، «سياسي» و امثالهم است. اما بايد در نظر داشت كه انگيزه اصلي بخش خصوصي، ماهيت «اقتصادي» و «كسب‌وكاري» دارد. به همين علت بايد شرايط و تسهيلاتي ايجاد نمود كه بخش خصوصي از نظر مالي برانگيخته شود. از جمله مهم‌ترين سازوكارهاي اين امر مي‌توان به اعطاي وام‌هاي مختلف (تسهيلات مالي)، معافيت مالياتي، واگذاري سهام و مديريت اشاره كرد.

بقیه در ادامه مطلب ..........